خصلت و ویژگی عمومی مسابقات موفق تلویزیونی، بیش و پیش از آنکه مدیون مؤلفههای از پیش تضمین شدهای مثل حضور یک چهره شناختهشده سینمایی باشد، حاصل ایدههای خلاقانه نویسندگان و کارگردانهای این مجموعههاست.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، مجری بیش از آنکه اجازه جولان و جلوهنمایی خارج از قراردادها و مقتضیات متن را داشته باشد، تنها یکی از مؤلفههایی است که در کنار ویژگیهایی چون کارگردانی، ایدهپردازی و بسط و گسترش خلاقانه و هوشمندانه حضور شرکتکنندگان در پیشبرد مسابقه مؤثر است.
به تعبیر دیگر، در مسابقات تلویزیونی که حاصل کار گروهی مجموعهای از نویسندگان و کارگردانهای چیرهدست و خلاق است، مجری یکی از مهرهها برای پیاده کردن ایدهها و مضمونهای مؤلفان مسابقه است، اما بدیهی است که وقتی یک ستاره سینما یا بازیگر محبوب تلویزیونی که وسوسه جلوهگری و نمایشگری خارج از مقتضیات و قراردادهای متن در ذات اوست، اجرای یک مسابقه را بر عهده میگیرد، به دیده شدن مسابقه و توفیق آن کمک خواهد کرد. درواقع ظرافتهای بازیگران سینما و جذابیتشان برای مخاطب باعث میشود مسابقاتی که با حضور آنان ساخته میشود، بیشتر به چشم بیاید و مردم هم علاقه بیشتری به تماشای آنها نشان دهند. حضور هادی حجازیفر، بازیگر و کارگردان سینما و تلویزیون در مسابقه تلویزیونی «صد»، تازهترین محصول شبکه سه و کوروش سلیمانی، بازیگر سینما و تئاتر در مسابقه «نفوذی» شبکه افق بهانهای شد برای بررسی حضور بازیگران سینما و چهرههای پرطرفدار در مسابقات تلویزیونی تا ضمن مرور این حضور، رویکردهای این انتخاب را بررسی کنیم.
پیش بهسوی ستارهها
مسابقات مختلف از همان میانههای دهه ۶۰ سهم برنامههای سرگرمکننده را از آن خود کردهاند و مسابقه «هفته» با اجرای رک و راست منوچهر نوذری در خاطره جمعی بسیاری از ما نفوذ کرده است. اجرای نوذری در مقام یک دوبلور و بازیگر رادیو از نخستین خاطرههایی است که در زمان پخش و در روزهایی که کشور درگیر التهاب جنگ بود، با اقبال روبهرو شد و فضایی بانشاط برای خانوادهها ایجاد کرد. این اولین حضور یک بازیگر و چهره شناختهشده در اجرای مسابقه بود که با حضور علیرضا خمسه در مسابقه «هوشیار و بیدار» در اواخر دهه 60 تکمیل شد. هرچند استقبال از حضور بازیگران در مسابقات چشمگیر بود و این سنت با مسابقه «راز سیب» با اجرای فرهاد جم و مهسا مهجور و «تلاش» با اجرای زوج حسین عرفانی و شهلا ناظریان و حسین محباهری و فرحناز منافی ظاهر، ادامه پیدا کرد. در این دهه حتی پای مهرانه مهینترابی، مریم معترف و رضا فیاضی با اجرای مسابقه «1+9» هم به اجرای مسابقات باز شد. اما در مقطعی با حضور مجریانی چون مسعود روشنپژوه، کاظم احمدزاده و ... اجرای مسابقات به مجریان سپرده شد و تب حضور بازیگران سینما و تلویزیون در مسابقات فروکش کرد.
این حضور در مسابقات تلفنی هم رخ داد و از دهه 70 که این مسابقات رونق گرفت تا یک دهه بعد تهیهکنندگان آن تصمیم گرفتند از چهرههای توانمند در این نوع اجرا استفاده کنند که مشخصترین آنها بهمنهاشمیبا «باغ کتاب»، «پلاک پنج»، «برخط شو» و «ردپا» و هومن حاجعبداللهی با مسابقات «درصد ثانیه»، «مار و پله» و «مسابقه تلفنی» در شبکه تهران بودند.
اجرای چهرههای سینمایی و تلویزیونی در سالیان گذشته با فرازونشیبهایی ادامه یافته و این پرسش را به ذهن میآورد که در موضع محتوا و مجری کدامیک میتوانند برای مخاطب جذابتر باشند؟ اگر در زمانی آرایه، محتوای جذاب و نوآوری و خلاقیت، معیار جذب مخاطب بود، آیا امروز که جذابیتهای دیجیتالی به کمک محتوا آمده، بر حسب انتخاب یک چهره سینمایی و تلویزیونی میتوان یک مسابقه را در صدر نشاند؟
بازیگران وارد میشوند
در روزهایی که سیامک انصاری با بازی در «شبهای برره» و «مرد هزارچهره» به یکی از ستارههای تلویزیون بدل شده بود، حضورش در مسابقه «شهروند سالم» درخور تأمل بود. این مسابقه در مرداد 1387 به تهیهکنندگی رضا اسدی با نگاهی انتقادی - آموزشی به رفتارهای اجتماعی از حضور هنرمندی مثل سیامک انصاری بهره برد تا مخاطبان شبکه تهران را متوجه زندگی شهری سازد و آنها را به رعایت قوانین شهروندی مجاب کند. اجرای صمیمانه و جدی انصاری سبب شد مخاطب بهراحتی با او ارتباط برقرار کند ضمن اینکه ساختار مسابقه و نقش پررنگ انصاری در بیان موضوعات شهروندی و همکاری و علاقهمندی شرکتکنندگان فضای شیرینی را به مسابقه بخشید که در زمان خود یکی از برنامههای پربیننده شبکه شد. یک سال بعد که محمد تقوی تصمیم گرفت مسابقهای علمیبرای شبکه سه تهیه کند سراغ روشنک عجمیان رفت و اجرای مسابقه «همسران» را به این بازیگر سینما و تلویزیون که آن روزها با سریالهای «کارآگاهان» و «مهمانپذیر سعادت» روی آنتن بود، سپرد.
لیگ چهرهها
اما انتخاب محمدرضا گلزار برای مسابقه «برنده باش» با تهیهکنندگی هاشم رضایت و حمید رحیمی نادی، پای ستارههای سینما را به تلویزیون باز کرد. ساختار این مسابقه که مبتنیبر اطلاعات عمومیشرکتکننده و تماشاگران در خانه و حضور در رقابتی مبتنیبر اپلیکیشن موبایلی بود، دیری نپایید و فصل دوم آن به نمایش خانگی سپرده شد. بااینحال، وسوسه حضور این بازیگر چهره در تلویزیون دست از سر تهیهکنندگان بر نداشت و چند سال بعد گلزار بهعنوان مجری مسابقه «پانتولیگ» در هیئت یک برنامه سرگرمیبه آنتن شبکه سه برگشت. این مسابقه به تهیهکنندگی جواد فرحانی که تولیدش همچنان ادامه دارد، میان دو گروه چهار نفره و با حضور تماشاگران در استودیو اجرا میشود و بر مبنای پانتومیم است، اما در بخشهایی نیز پرسشهای اطلاعات عمومی را نیز مطرح میکند.
اجرا با کودک درونی فعال
پای پژمان بازغی هم با اجرای «کودکشو» به تهیهکنندگی رضا نصیری به مسابقات تلویزیونی باز شد و این فرصت فراهم آمد تا او هنرش را در حوزه اجرا هم به نمایش بگذارد. بازغی که کارنامه رنگارنگی هم در سینما و تلویزیون دارد و نقشهای متفاوتی را بازی کرده است، نشان داد در مقام اجرا هم مانند بازیگری توانمند است و توفیقش در «کودکشو» او را سه فصل و نیم مهمان تلویزیون کرد. انتخاب حمید گودرزی که پیشازاین هم مجری مسابقه «پنجستاره» بوده و ازاینجهت با مقوله اجرا بیگانه نبود، مخاطبان را وارد فضای دیگری از مسابقه کرد. گودرزی پس از چند قسمت توانست نظر مخاطبان را جلب کند. او پس از بازی در مجموعه «دانی و من» با این اجرا بار دیگر در حوزه کودک حضور پیدا کرد و مورد استقبال قرار گرفت. فصل ششم «کودکشو» به ملیکا شریفینیا با اجرایی متفاوت سپرده شد. ملیکا شریفینیا با سوابق بازیگری فیلمهای درام و اجتماعی، تجربه جدیدی را در این مسابقه کسب کرد.
یک مسابقه با پنج ستاره طلایی
سازندگان مسابقه «پنج ستاره»، از ابتدا آن را مسابقه بزرگ اطلاعات عمومی تلویزیون خواندند و شاید به همین علت، این مسابقه در هر فصل با بازیگران شناختهشدهای روی آنتن رفت. فصل اول این مسابقه در 55 قسمت با اجرای اشکان خطیبی اسفند سال ۱۳۹۶ روی آنتن شبکه پنج سیما رفت و از فصل دوم به بعد اجرا به حمید گودرزی سپرده شد که نظر مخاطبان بسیاری را هم جلب کرد. گودرزی با چهرهای خندان تلاش کرد فضای مسابقه را گرم و صمیمانه نشان دهد و تا یک فصل همراه علاقهمندان به این مسابقه بود. با تغییر رویکرد فصل دیگر این مسابقه، مجری هم تغییر کرد. فصل سوم این مسابقه با ابوالفضل آقاخانی روی آنتن رفت و با تغییر تهیهکننده در فصل چهار، حسین رفیعی، چهره خاطرهساز دهه ۷۰ که پیشازاین هم اجرای بسیاری از مسابقههای تلویزیونی را بر عهده داشت، سکان اجرای «پنج ستاره» را در دست گرفت. رفیعی پیشازاین اجرای مسابقاتی همچون «تنور طلایی، سرآشپز بزرگ، زوج برتر، این خانواده و نیرو به توان دو» را در کارنامه کاری خود داشت و یکی از محبوبترین مجریان مسابقه به شمار میآمد، اما در فصل جدید این مسابقه بیژن بنفشهخواه سکاندار شد و اجرای مسابقه را به عهده گرفت. بنفشهخواه در کارنامهاش اجرای مسابقه «ستاره ۲۰» و «سه شو» در کنار مهران غفوریان را هم دارد، اما در این مسابقه نشان داد که گزینه خوبی برای اجراست.
سفر به سرزمین اعجوبهها
مهران غفوریان بازیگر دیگری است که بخت خودش را در اجرا با اولین فصل «اعجوبهها» محک زد و پسازآن با اجرای برنامه «شبخوش»، در قامت مجری آن را ادامه داده است. نکته درخور توجه در اجرای این بازیگر، لحن ساده و صمیمانه او بود که در کنار چهره خوشرو و شوخطبعش توانست با مخاطب و مهمان کوچک مسابقه تا حدی ارتباط برقرار کند. او با دانستن مناسبات حوزه طنز تلاش کرد فضای این برنامه را در دست بگیرد. فصل دوم این مسابقه به نادر سلیمانی، بازیگر طنزی که عرصه کودک را در کنار عمو پورنگ و محله گلوبلبل تجربه کرده بود، سپرده شد. توفیق اعجوبهها سبب شد که تولید آن به فصلهای دیگری برسد، ولی با این تفاوت که حامد سلطانی سکاندار اجرای فصول بعدی شد.
برای تضمین مخاطب مسابقهها
ترکیب رقابت با فضای شاد خانوادگی، چیزی بود که میتوانست یک مسابقه ساده را به یک جُنگ و فرصتی برای دورهمیشبانه تبدیل کند؛ کاری که بهنظر میرسد در مسابقه «معرکه» با اجرای جواد رضویان اتفاق افتاد. مردمیبودن و محبوبیت این بازیگر طنز همان چیزی بود که تهیهکنندگان در پیاش بودند. این انتخاب در مسابقه «معرکه» با حضور یوسف تیموری بهنوعی نمک مسابقه را تضمین کرد و نام او را در فهرست بازیگرانی قرار داده است که اجرا را هم تجربه کردهاند.
اگر بخواهیم به این فهرست، اسامی دیگری اضافه کنیم باید از اجرای امیرمحمد زند بهعنوان مجری چالشمسابقه «خانه»، علیرام نورایی در مسابقه «مردان آهنین» که پیشازاین اجرای «شهروند و مافیا» را در تلویزیون ثبت کرده بود، علیرضا استادی در «شصتادیا» و اجرای موفق کامران تفتی در «هموطنز» هم یاد کنیم. این روند همچنان ادامه دارد و تازهترین آن هم حضور ارسلان قاسمی در برنامه «دشمنتو قورت بده» در مقام مجری است.
اهمیت دروازهبانی محتوا در مقابل اجرای چهرهها
ابراهیم فتحی، عضو هیئتعلمی دانشگاه صداوسیما با اشاره به نقش مجری مسابقات در جذب مخاطب عنوان کرد: مجری یکی از ارکان مسابقات تلویزیونی است که انتخابش میتواند در جذب مخاطب مؤثر باشد.
وی افزود: در طی چند دهه اخیر، حضور بازیگران در قامت مجری تلویزیونی پررنگتر شده است و این حضور میتواند مشکلاتی از حیث اجرا و جذب مخاطب به همراه داشته باشد.
رئیس دانشکده ارتباطات و رسانه دانشگاه صداوسیما خاطرنشان کرد: اصل مهم در مسابقات، جاذبهای است که محتوا ایجاد میکند و مجری نمیتواند برای مسابقهای که به محتوا و قالب درخور توجه ندارد، شأن ایجاد کند.
فتحی یادآور شد: البته که آمدن نام یک هنرمند در کنار برنامه حداقل در شروع میتواند ایجاد جذابیت کند، اما ارائه محتوای جذاب که بنابه شناخت مخاطب و گروه هدف تعیین شده، میتواند ابزار مناسبی برای آن هنرمند باشد تا به شکلی زیبا آن را ارائه دهد.
وی با اشاره به بهرهمندی بازیگران از قدرت بیان و فنون نمایشی عنوان کرد: بیشک این موارد میتواند در اجرا مؤثر باشد و بودنش روی جذب مخاطب اثر میگذارد، اما این همه ماجرا نیست و اگر محتوای مسابقات و ساختار آن کافی نباشد، این شرط لازم هم نخواهد بود و مخاطب پس از چند قسمت براساس محتوای مسابقه است که تصمیم به دنبال کردن آن میگیرد.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: نیاز مخاطب به مسابقه سهم او از سرگرمی و شادی را تأمین میکند. این موارد باید به کمک بازیگران و فنون اجرایی آنان نمود پیدا کند و بهنوعی سبب تنوع در محتوای رسانه شود؛ این درحالیاست که مسابقات با موضوعات متنوع نیاز به مجریان مختلف دارد تا فضای رسانه ملی را از چهرههای یکنواخت خارج سازد.
فتحی با نگاه آسیبشناسانه به اجرای بازیگران در تلویزیون تصریح کرد: باید به این نکته هم توجه کرد که گاهی اصرار بر این موضوع، ممکن است سبب کمرنگ شدن جایگاه مجریان حرفهای شود. بهبیاندیگر باز شدن پای بازیگران به فن اجرا سبب نادیده گرفتن جایگاه مجریان حرفهای از آنتن تلویزیون شده است و استفاده بیشازحد از بازیگران با هدف جذب مخاطب، فرصت اجرا را از حرفهایهای این حوزه دریغ میکند.
وی در پایان پیشنهاد کرد: به هر روی، تهیهکنندگان برای درک ذائقه مخاطب باید به یافتههای مرکز تحقیقات سازمان اعتماد کنند و براساس نیازسنجیهای این مرکز، نیازهای مخاطب را در تولیداتشان منعکس سازند.
قائل به خطکشی میان بازیگری و اجرا نیستم
امیرمحمد زند، بازیگر سینما و تلویزیون که هماکنون اجرای مسابقه «خانه» به تهیهکنندگی مرکز سیمرغ در شبکه یک را عهدهدار است، گفت: محتوای مسابقه و ساختار جذاب آن برای مخاطب مهمترین دلیل پذیرش اجرا در یک مسابقه است. برهمین مبنا اجرای فصل دوم مسابقه «خانه» که با الهام گرفتن از بازیهای نقش مخفی طراحی شده را پذیرفتم و به نظرم یک تجربه و کار متفاوت است.
امیرمحمد زند درخصوص این مسابقه توضیح داد: این مسابقه با محوریت هویت و پیشرفت ایران طراحی شده و با سؤالات در حوزه کشاورزی، صنعت، اقتصاد، فناوری و ورزش طرح شده است. این ویژگی مجری را وادار به مطالعه میکند تا در همه این حوزهها اطلاعات لازم را داشته باشد.
بازیگر سریال «عملیات 125» درباره حضورش در تلویزیون در مقام مجری عنوان کرد: من پیش از هر چیز خودم را بازیگری میدانم که مدتی را با برنامههای تلویزیون همراهی میکنم و تا جایی که زمان به من اجازه دهد و توانش را داشته باشم، سعی میکنم اجرا را بر عهده بگیرم. اگر حس کنم آن مسابقه روند صعودی دارد در آن خواهم ماند، ولی بهمحض اینکه احساس کنم در حال درجا زدن هستیم، از برنامه کنار میکشم.
زند که پیشازاین، تجربه اجرا در مسابقه خوانندگی «صدای ایرانی» و برنامه «سینما 4» را داشته، درخصوص نزدیکی اجرا و بازی و اثرگذاری این دو یادآور شد: اجرا را میتوان جزئی از بازیگری هم به شمار آورد. تواناییهای یک بازیگر در فن بیان، کنترل بدن و حضور ذهن را میتوان به ماجرا تعمیم داد. برای من رسیدن به یک شیوه اجرا در مسابقات خیلی طول نکشید و پس از آشنا شدن با فضای مسابقه ارتباطم را با شرکتکنندگان بهخوبی برقرار کردم و از پس اجرا برآمدم.
وی اجرا و بازیگری را توانایی بدون مرز دانست و افزود: من به خطکشی میان این دو توانمندی قائل نیستم و به نظرم هنر در وجود هر فرد، مرز مشخصی ندارد و همانطور که یک بازیگر میتواند در فضای خوانندگی، نقاشی یا عکاسی و... فعال باشد و آن را در سطح علاقهاش دنبال کند، یک بازیگر هم میتواند مجری موفقی در حوزههای مختلف باشد.
بازیگر سریال «ستایش» با اشاره به لزوم افزایش مهارت در اجرا یادآور شد: علاوهبر مهارت در اجرا نیاز است که یک مجری مطالعه کند و خود را بهروز نگه دارد، چراکه سواد مجری در حین اجرا کاملاً به چشم میآید.
زند با استقبال از حضور هنرمندان در مقام اجرا عنوان کرد: من به مرزبندی در این حوزهها اهمیت نمیدهم و به نظرم کار در تلویزیون خیلی مرزبندی ندارد و مهم توانمندی یک فرد در آن حوزه است. هرچند وجه دیگر انتخاب بازیگران برای اجرای مسابقات مبتنیبر جذب مخاطبِ بیشتر است که امیدوارم آن بازیگر در جایگاه درستی قرار بگیرد.