دهه فجر یادآور طلوع دوباره خورشید آزادی و استقلال برای ملت ایران است؛ ایامیکه با بازگشت رهبر کبیر انقلاب، حضرت امام خمینی (ره)، زمینهساز پیروزی نهضت انقلاب اسلامیشد.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، در این میان رسانه ملی بهعنوان مهمترین بستر ارتباطی و آموزشی در جامعه، نقشی محوری و دوگانه ایفا میکند. از سویی، این رسانه وظیفه سنگینی بر عهده دارد تا تصویر اصیل، غنی و چندوجهی امام راحل را بهدرستی به نسل حاضر، بهویژه کسانی که توفیق درک آن دوران تاریخی را نداشتهاند، منتقل سازد و ازسویدیگر، خاطرهسازی جمعی ازطریق یادآوری سرودها، تصاویر و روایتهای آن دوران، میتواند موجبات تقویت انسجام و همدلی ملی را فراهم آورد. این گزارش به بررسی این ظرفیت عظیم رسانهای میپردازد و تلاش دارد میزان اثربخشی برنامهسازیها در تحقق این اهداف متعالی را واکاوی کند.
تبیین چرایی قیام امام (ره) علیه رژیم طاغوت
سعید مستغاثی، نویسنده و پژوهشگر حوزه تاریخ و سینما با تأکید بر نقش مهم رسانه ملی در بازنمایی صحیح تصویر حضرت امام خمینی (ره) در دهه فجر، معتقد است تا زمانی که شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دوران پیش از انقلاب اسلامیبرای نسل امروز بهدرستی تبیین نشود، شناخت درستی از فلسفه انقلاب و شخصیت امام راحل در جامعه شکل نخواهد گرفت.
وی با اشاره به تحریف گسترده تصویر دوران پهلوی در رسانههای بیگانه، میگوید: بازگویی واقعیات تاریخی پیش از انقلاب با زبان هنر، مستند و گفتار رسانهای میتواند نسل امروز را از جهل تاریخی نسبت به آن دوران نجات دهد.
مستغاثی درباره نقش رسانه ملی در بازنمایی درست تصویر امام خمینی (ره) در دهه فجر برای نسلهایی که دوران انقلاب را درک نکردهاند، چنین میگوید: برای شناخت بیشتر امام (ره) باید شرایط دوران شاه و قبل از انقلاب را توضیح داد؛ چیزی که نسل امروز و حتی نسل دیروز از آن بیخبرند. در اثر هجمه رسانههای بیگانه، از دوران پهلوی تصویری طلایی ساخته شده؛ گویی آن زمان عصر شکوفایی بود و انقلاب آمد و آن دوران را نابود کرد. این نگاه وارونه باید اصلاح شود. لازم است روشن شود وضعیت واقعی کشور در آن زمان از نظر اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، هنری و ورزشی چگونه بوده است.
این نویسنده و پژوهشگر با تأکید بر لزوم پرداخت هنرمندانه به این موضوع میگوید: وقتی آن دوران، درست ریشهیابی و تبارشناسی شود، روشن میشود چرا حضرت امام (ره) توانستند بر قلبها حکومت کنند. ایشان از طریق عشق وارد قلبهای مردم شدند، نه با قدرت یا سیاست. همین عشق بود که باعث شد در زمان ورودش، تمام طبقات مختلف مردم و حتی مخالفان فکری نیز در استقبال عظیم از او حضور پیدا کنند. حتی گروههای مختلف سیاسی، از منافقین گرفته تا حزب توده، سعی میکردند خود را در کنار امام(ره) تعریف کنند. تصویر امام نماد وحدت ملی شده بود.
بازنمایی حقیقت تاریخی انقلاب
وی ادامه میدهد: اینها باید برای نسل امروز بازگو شود تا بفهمند تفاوت امام خمینی (ره) با پهلوی و امثالهم چه بود. خود سلطنتطلبها امروز اعتراف میکنند که پهلویها در فساد و فاصله از مردم غرق بودند؛ بنابراین شفافسازی این مسائل، نقشی اساسی در آگاهی عمومی دارد.
مستغاثی در پاسخ به اینکه دهه فجر و یادآوری خاطرات و سرودهای انقلابی تا چه اندازه میتواند در همدلی و انسجام ملی مؤثر باشد، میگوید: همه این سرودها برای نسل ما جذابند، چون با آنها خاطره داریم، اما برای نسل امروز جذابیتی ندارند. تا زمانی که روشن نشود چرا انقلاب شد، چرا امام (ره) قیام کرد، چرا 15 خرداد سال ۴۲ شکل گرفت، چرا امام (ره) تبعید شد، چرا روحانیان در رژیم شاه شکنجه و شهید شدند و چرا ۱۷ شهریور به وجود آمد، نسل امروز هیچ حافظه یا پیشزمینه ذهنی از انقلاب نخواهد داشت. اگر اینها تبیین شود، آنگاه سرودهای انقلابی برایش معنا و جذابیت پیدا میکند.
این نویسنده با مقایسه وضعیت روایت تاریخ انقلاب با تاریخ تمدن اسلامی اضافه میکند: درباره تمدن اسلامی نیز غرب با سانسور تاریخی چند قرن، ذهن دنیا را وارونه کرده است. متأسفانه درباره انقلاب هم همین سانسور و تحریف اتفاق افتاده و رسانههای ما در بیان و بازنمایی درست این تاریخ غفلت کردهاند.
مستغاثی بر این باور است که رسانه ملی باید بازنمایی حقیقت تاریخی انقلاب و شخصیت امام خمینی (ره) را به یکی از مأموریتهای اصلی خود تبدیل کند. به گفته او، اگر شرایط و انگیزههای واقعی انقلاب برای نسل امروز تبیین شود، درک و همدلی نسبت به ارزشهای انقلاب و امام (ره) در جامعه افزایش مییابد. راه پویایی دهه فجر و بازآفرینی حس وحدت و امید در جامعه، از مسیر روشنگری تاریخی و بیانی صادقانه از گذشته میگذرد؛ روایتی که باید با زبان هنر و احساسات انسانی، نسلها را دوباره به هم پیوند دهد.
انسانسازی اندیشههای امام خمینی (ره)
حسین قاسمی جامی، کارگردان، فیلمنامهنویس سینما و تلویزیون که بیشتر فعالیتش بر حوزه جنگ تحمیلی و دفاع مقدس متمرکز بوده است، این روزها مشغول ساخت سریال «متولد آوریل» است. سریالی درباره جوانی به نام «کمال کورسل»، اهل فرانسه که زندگیاش بهشدت تحتتأثیر افکار امام خمینی (ره) قرار میگیرد. کمال، پس از مواجهه با اندیشههای عمیق امام (ره) در پاریس، شیفته آرمانهای انقلاب اسلامی و فرهنگ عاشورایی میشود. این جوان فرانسوی که پیشازاین هیچگونه آشنایی عمیقی با تاریخ و فرهنگ ایران نداشته است، حالا با شور و شیدایی از پاریس راهی ایران میشود و....
جامی درباره اینکه رسانه ملی چقدر میتواند در بازنمایی درست تصویر امام (ره) در دهه فجر برای مردم و کسانی که این دوران را درک نکردهاند، نقش داشته باشد، میگوید: تصویر حضرت امام خمینی (ره) در رسانه ملی باید بهطور جامع و دقیق منعکسکننده ابعاد مختلف شخصیت او باشد؛ از رهبری فکری و سیاسی گرفته تا بعد معنوی و اخلاقی. حضرت امام (ره) نهتنها بهعنوان یک رهبر سیاسی، بلکه بهعنوان یک مرجع دینی و فرهنگی در برابر چشم جهانیان قرار داشت. در دهه فجر، رسانه ملی وظیفه دارد که این تصویر را از زوایای مختلف به مخاطب منتقل کند؛ ازجمله ویژگیهایی چون شجاعت سیاسی، راهبردهای پیچیده و اثرگذار در روند انقلاب و نگرشهای اجتماعی و دینی او. این تصویر نباید تنها به حوادث انقلاب محدود شود، بلکه باید به عمق تفکرات فلسفی و سیاسی امام در طول مبارزات و نقشش در شکلدهی به هویت اجتماعی جدید ایران پرداخته شود. در این زمینه، رسانه ملی باید از فنون مستندنگاری و آرشیوی با دقت بالا بهره ببرد تا بتواند تصویری چندبعدی و جامع از شخصیت امام خمینی (ره) در دوران دهه فجر به نمایش بگذارد.
تقویت روحیه انقلابی بهدوراز شعارزدگی
جامیبا بیان اینکه دهه فجر بهویژه از منظر هنری میتواند عاملی قدرتمند برای تقویت همدلی و انسجام ملی باشد، میافزاید: رسانه ملی با یادآوری خاطرات و سرودههای دهه فجر از طریق برنامههای مستند، تئاترهای رادیویی و بهویژه سینما و تلویزیون، میتواند ابعاد انسانی و روحی انقلاب اسلامی را به نمایش بگذارد. این برنامهها، بهویژه اگر با دقت و هنرمندی اجرا شوند، میتوانند مخاطب را به زمان و مکان انقلاب ببرند و او را در فضای عاطفی و فکری آن روزها قرار دهند. این امر میتواند باعث تقویت ارتباط بین نسلهای مختلف و ایجاد همبستگی میان آنان شود. تأکید بر ارزشهایی چون ایستادگی، فداکاری و وحدت ملی در این برنامهها میتواند در تقویت انسجام اجتماعی و ارتقای حس هویت ملی مؤثر واقع شود. در این میان، هنرمندان و فیلمسازان میتوانند با استفاده از زبان هنر، روحیه انقلابی و پیروزی مردم ایران را بهگونهای که به دور از شعارزدگی باشد، به نسلهای جدید انتقال دهند. سرودهها و شعرهایی که بهویژه در این دوران خلق شدند، نیز میتوانند بهعنوان ابزار هنری مؤثر در بازسازی آن احساسات و ارزشهای ملی و دینی عمل کنند.
این کارگردان تصریح میکند: از دید من بهعنوان یک فیلمساز، رسانه ملی باید در انعکاس دهه فجر بهگونهای عمل کند که تنها به تاریخ نپردازد، بلکه با بهکارگیری زبانهای هنری، مفهومی مشترک و فراگیر را از هویت ملی ایرانیان در برابر چالشها و تحولات معاصر تقویت کند. استفاده از فنون سینمایی و تلویزیونی در انتقال احساسات و تجربیات آن دوران، میتواند بهترین راه برای یادآوری تاریخ انقلاب و انسجام ملت ایران باشد.
نسل جوان امروز و رویکردی نوین
جامی خاطرنشان میکند: نسل جوان امروز نیازمند رویکردی نوین است تا معانی عمیق و پیچیده اندیشههای امام را در قالبی جذاب و قابلفهم به آنها منتقل کند. گاهی در بازنمایی اندیشه امام خمینی(ره) یک صدای واحد ارائه و کمتر به بسترهای متنوع فرهنگی و فکری پرداخته شده است. بهطور مثال، تولیدات سینمایی که درباره امام خمینی (ره) و انقلاب سال 57 ساخته شدهاند، اغلب به دنبال بازسازی صحنهها و وقایع تاریخی هستند و کمتر به فرایندهای عاطفی، روانشناختی و فلسفی انقلاب پرداختهاند. این نوع از رویکرد، ممکن است برای مخاطب امروزی که با مشکلات فکری و اجتماعی جدید روبهروست، جذابیت کمتری داشته باشد.
وی یادآور میشود: بهجای اینکه صرفاً بر حوادث تاریخی و انقلاب تمرکز کنیم، باید به عمق معنای انقلاب اسلامی و چگونگی تأثیر آن بر فرد و جامعه در دورههای مختلف بپردازیم. فنون نوین سینمایی، استفاده از فضای دیجیتال و داستانسرایی جذاب میتواند پل ارتباطی مهمیبین اندیشه امام(ره) و نسل جوان باشد. همچنین باید زمینههای گفتوگوی آزاد و انتقادی درباره امام خمینی(ره) را ایجاد کرد تا نسل جدید با نگاههای مختلف بتوانند به درک درستتری از اندیشههای ایشان برسند.
شناخت امام (ره) از طریق امواج
رضا ملایی، مجری و گوینده باسابقه رادیو و تلویزیون که سابقه اجرای برنامههای موفقی چون «مهربان باشیم»، «سینما معنا»، «زندگی زیباست» و «سمت خدا» را در کارنامه دارد، با اشاره به اینکه متولد سال ۱۳۵۴ است، تأکید میکند که بخش اعظم شناخت او از شخصیت امام راحل(ره)، مستقیماً ازطریق محتوای تولیدی رادیو و تلویزیون بوده است.
وی همچنین بر نقش بیبدیل رسانه ملی در بازنمایی شخصیت، اندیشه و منش حضرت امام خمینی(ره) برای نسلهای پس از انقلاب تأکید میکند و محتوای تولیدی در دهه فجر را عاملی بنیادین در ایجاد شور انقلابی و همدلی ملی میداند.
وی در این باره میگوید: اکثر دریافتها و اطلاعاتم درباره شخصیت امام از طریق رسانه ملی، رادیو و تلویزیون بوده است. سریالها، مجموعههای تلویزیونی، تلهفیلمها، پویانماییها و مستندهای تلویزیونی که در حوزههای مختلف تدارک دیده شده است، به ما کمک کرد تا تصویری از حضرت امام خمینی (ره) در قلب و ذهنمان داشته باشیم.
وی به برخی از آثار برجسته در معرفی امام(ره) اشاره میکند و میافزاید: بهخوبی به یاد دارم سریالهایی همچون «روحالله»، تلهفیلم «صنوبر» که نوجوانی امام را به تصویر میکشید یا «سالهای حادثه» که سعی داشت امام خمینی(ره) را به زبان کودکان و نوجوانان معرفی کند، بسیار اثرگذار بودند.
ملایی در ذکر خاطرهای از ارتباط مخاطبان با برنامههای دهه فجر یادآور میشود: زمانی تلویزیون برنامهای داشت که مجری از مخاطبان میپرسید این کدامین یار انقلاب است؟ بعد تصویری از مردم در میان جمعیت مبارز برجسته میشد. واکنشهای جالب مردم برایم جذاب بود؛ مخاطب خودش را در تلویزیون میدید و تماس میگرفت و میگفت این تصویر من است. یک حالت همدلی، اتحاد و وفاق در آن زمان به ما دست میداد.
نقش تعیینکننده رسانه ملی
مجری برنامه «سمت خدا» تأکید میکند: رسانه ملی در بازنمایی تصویر انقلاب و امام (ره) نقشی بیبدیل و بدون تعارف داشته است. سهم رسانه ملی در معرفی شخصیت، منش، سبک زندگی، نگاه و جهانبینی امام(ره) بسیار مؤثر بوده و این امر نقشی تعیینکننده در شکلگیری تصویر ایشان در ذهن مخاطبان داشته است.
ملایی در پاسخ به سؤالی درباره نقشآفرینی دهه فجر در همدلی ملی، شوروشوق ایجاد شده در آن ایام را فراموش ناشدنی توصیف میکند و میافزاید: انگار یک سال منتظر بودیم که دهه فجر آغاز شود و تلویزیون زندگی امام، سخنرانی او، سرودها و پرواز به یاد ماندنی ۱۳۵۷ را نشان دهد. سرودهای انقلابی را از رادیو و تلویزیون میشنیدیم و با ذوق در مدرسه اجرا میکردیم. رسانه ملی در کنار شورآفرینی، با همین سرودها و پرداختن به ابعاد شخصیت امام، هم شور انقلابی را در ما زنده و هم امام(ره) را به ما معرفی کرد. همه ما شخصیتی متین، قاطع، دلسوز، صادق، عارف و عالم از امام دیدیم و از او یاد گرفتیم و بار اصلی این قصه بر روی تولیدات رسانه ملی در دهه فجر بوده است.
وی با تأکید بر اینکه سرودها و تصاویر تظاهرات مردم در آن دوران، اکنون نیز میتواند به انسجام، وحدت ملی و همدلی قشرهای مختلف کمک کند، میگوید: رسانه ملی کارش را بهخوبی انجام داده، اما نباید در برابر رسانههای اجتماعی عقب بماند. این دانشگاه عمومیباید برای همه دانشجویان خود از کودک، نوجوان، پیر و زن و مرد با همه نگاهها، تصویری درست از امام (ره) ارائه دهد. اقداماتی که تاکنون صورت گرفته تحسینبرانگیز است، اما باید ادامه یابد تا با خلاقیت، تصویر درست و کارآمدی از رهبر انقلاب برای نسلهای مختلف ارائه شود.