قائد شهید امت را که از سرآمدان مفاخر ایران معاصر درزمینه علوم گوناگون از سیاست، اجتماع، تاریخ، مدیریت و بسیاری شاخههای دیگر علمیبودند، در عرصه فرهنگ و هنر و ادب نیز میتوان یکی از نظریهپردازان عمیق و اثرگذار ایران اسلامیپساز پیروزی انقلاب دانست.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، امام شهیدمان همواره نسبت به همه شاخههای فرهنگی و هنری، ازجمله تلویزیون و سینما عنایت ویژه داشتند و بهمنظور دریافت نظرات و آشنایی بیشتر با نیازها و خواستههای هنرمندان عرصه تصویر، از نخستین سالهای رهبری بهصورت مرتب با هنرمندان تلویزیون و سینما جلساتی سازنده برگزار میکردند. تاریخ نخستین دیدارهای رهبر شهید با بازیگران، کارگردانان و تهیهکنندگان تلویزیون و سینما به دهه ۷۰ بازمیگردد و مرور بیانات ایشان نشان میدهد که هنر در نگاه این شهید فرزانه، نه امری حاشیهای، بلکه یکی از مهمترین عرصههای هدایت فکری و فرهنگی جامعه بوده است.
بیان نمایش از همه بیانها رساتر، بلیغتر و جالبتر است
همانطور که میدانیم، قائد شهید امت در طول دوره زعامتشان به قضیه فیلم و سینما اهمیت فراوانی میدادند. ایشان در دیدار با هنرمندان و سینماگران در تاریخ سوم بهمن سال ۱۳۷۳ فرمودند: «احساس میکنم خسارت عظمایی از قِبَل محرومیت از توسعه کمی و کیفی در این رشته مهم هنری بر جامعه ما وارد میشود و نیز نیازهای جامعه دراینزمینه، برآوردهنشده باقی مانده است.»
شهید آیتالله خامنهای باور داشتند که کار و تلاش نخست ما باید این باشد که هنر را از لحاظ کمی و کیفی به جایی برسانیم که به آن نیاز داریم. ایشان بر بیاعتباری دلخوشی به جشنوارههای خارجی نیز تأکید میکردند و میفرمودند: «بنده بههیچوجه دل خوش نمیکنم به اینکه در فلان جشنواره جهانی فیلم، به فلان فیلمسینمایی ما جایزه دادند؛ مهم این است که ما در دنیا از این جهت برجسته باشیم، نهاینکه دنیا در ما احساس برجستگی کند!»
رهبر شهید به برتری بیان هنری، بهویژه هنر نمایش معتقد بودند و میفرمودند: «در بین انواع و اقسام، بیان نمایش از همه بیانها رساتر، بلیغتر و جالبتر است. فقط گنجایش بیان هنری قادر به بیان بسیاری از مفاهیم است که مفاهیم والای دینی از این قبیل است و فقط بهوسیله هنر میشود این مفاهیم را درک کرد.»
برنامههای صداوسیما پرمغزتر و بامعناتر شده است
ایشان متولیان هنرهای نمایشی، یعنی تلویزیون و سینما را در قبال حرکت و مقاومت ملت ایران و انقلاب اسلامی موظف میدانستند و تصریح کرده بودند که هنر، هدیه ارزشمند الهی به انسان است. قائد شهیدمان در همان دیدار با هنرمندان در بهمن سال ۱۳۷۳ فرمودند: «بعضی از کارهایی که در سیمای جمهوری اسلامی ارائه میشود، نویدبخش است. البته من به خود آقایان مسئول در صداوسیما هم این نکته را گفته و از آنها تشکر کردهام. سپاسگزاری من بهمعنای تشکر از آنچه هست است، نه بهمعنای رضایت و قناعت به آنچه هست. هنوز مابین این واقعیت و آنچه باید باشد، فاصله زیادی است. ولی خوب؛ وقتی حرکت هست، انسان خشنود است. غم آنجایی است که سکون و رکون و عدم تحرک و عدم پیشرفت باشد. بحمدالله مشاهده میشود که در صداوسیما حرکت هست. امروز، هم از تلویزیون و هم از رادیوی ما برنامههایی ارائه میشود که نسبت به برنامههای سابق، هم سرگرمکنندهتر، هم جامعتر، هم پرمغزتر و هم بامعناتر است.»
صداوسیما را عمدهترین مرکز هدایت فکری میدانم
رهبر شهید در سالهای بعد نیز همواره تلویزیون را یکی از مهمترین مراکز هدایت جامعه میدانستند. ایشان در دیدار با هنرمندان و دستاندرکاران صداوسیما در سال ۱۳۸۹ تصریح کردند: «تلویزیون، صداوسیما و بهخصوص بخش هنر نمایشی، بخش سریال و فیلم، امروز برای ما از همیشه مهمتر است. من بههیچوجه یک نگاه مسامحی و گذرا و باریبههرجهتی نسبت به تلویزیون ندارم. امروز صداوسیما نقش بسیار مهم و همچنین تکلیف بزرگی دارد. ما صداوسیما را عمدهترین مرکز هدایت فکری میدانیم . اینکه امام(ره) گفتند دانشگاه بزرگ کشور است، نخواستند تعارف کنند؛ حقیقتاً همینجور است؛ یک دانشگاه بزرگ است. ما می خواهیم از این قله، از این سرچشمه، زلال معارف درست الهی و انسانی و سیاسی و درسهای گوناگون زندگی بهسمت مردم سرازیر شود؛ این آن انتظار ماست از صداوسیما.»
«یوسف پیامبر»؛ سریالی که تمام جهات شرعی در آن ملاحظه شد
در همین دیدار، ایشان از سریال «یوسف پیامبر» بهعنوان نمونهای موفق از هنر متعهد یاد کردند و فرمودند: «همین سریال یوسف پیامبر؛ سریالی ساخته شده که تمام جهات شرعی و رعایتهای گوناگون در آن ملاحظه شده. شرححال یک پیغمبر هم هست. مبنای کار هم مبنای عفاف است، نه مبنای رایج در فیلمهای دنیا؛ عشق و شهوت و این چیزها. بعد هم اینجور با استقبال در همه دنیای اسلام، شاید بعضی از جاهای دنیای غیر اسلام مواجه شده.» ایشان در ادامه با اشاره به برخی نقدها و حاشیهها پیرامون این اثر فرمودند: «خیلی دغدغه این را که حالا انتقاد میکنند و حرف میزنند و میگویند، نداشته باشید. اگر بنا باشد این دغدغهها را ملاحظه کنید؛ دغدغههایی که بعضی هم شاید واقعی نباشد؛ یعنی همان روح لطیف هنرمند است که تصور میکند درواقع، توهم دغدغه است، حقیقتاً امکان کار گرفته میشود؛ این را من تصدیق میکنم، لذا نباید خیلی بر سر این دغدغهها و این نگرانیها درنگ کنید.»
میان انتقاد و نق زدن تفاوتی جدی وجود دارد
رهبر شهید در کنار حمایت از آثار فاخر، درخصوص عبور از خطوط قرمز اخلاقی نیز هشدار میدادند و تصریح میکردند: «یک جاهایی عبور از برخی از خطوط قرمز اخلاقی، منظورم خطوط قرمز سیاسی، هم خیلی نیست؛ عمدتاً انسان نگران اخلاق و دین و این چیزهاست. در بعضی از فیلمها و سریالها لزومی ندارد.»
در نگاه ایشان میان انتقاد و نق زدن تفاوتی جدی وجود داشت. رهبر شهید میفرمودند: «انتقاد کردن این است که شما یک نقطه منفی را پیدا کنید، باتکیهبر نقطه مثبتی که در این اثر نمایشی شما، در این داستان شما وجود دارد، آن نقطه منفی را نشان بدهید و مغلوب کنید.»
هنرمند بهبهانه هنرمند بودن، اصول زندگی را زیر پا نگذارد
رهبر شهید در توصیه به هنرمندان انقلابی نیز متذکر میشدند: «هنر انقلاب را در آن عدهای محصور کنید که مفاهیم انقلابی جزو ایمانشان است و آن را قبول دارند. کوشش کنید که در این محدوده هنر معتقدان به انقلاب، تعارض به وجود نیاید.» همچنین تأکید داشتند: «بهطور جدی بهفکر کار مثبت باشید؛ یعنی همان فرآورده هنری و ایجاد فضای هنری سالم. خلاقیت را نباید یک لحظه فراموش کنید.»
ایشان در دیدار با مدیران، نویسندگان و هنرمندان حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی در سال ۱۳۶۸ نیز تأکید کرده بودند که هنرمند نباید بهبهانه هنرمند بودن، اصول زندگی را زیر پا بگذارد. رهبر شهید میفرمودند: «هیچ مجوزی برای هنرمند وجود ندارد که با برچسب هنرمند بودن، اصول زندگی را زیر پا بگذارد.» از نگاه ایشان، این اهانت به هنر است که تصور شود هنرمند بهدلیل لطافت روح، مجاز به آلودگی اخلاقی یا تذبذب است.
رهبر شهید باور داشتند که هنر میتواند ذهنیتها را بسازد و ملتها را هدایت کند و به همین دلیل تأکید میکردند که هنرمندان باید از ابزار هنر برای پیشبرد تفکر مقدس و انقلاب اسلامی استفاده کنند. ایشان تصریح داشتند که هنر یک ابزار است و اگر اندیشه پاک نتواند از این ابزار برای احیای نفوس استفاده کند، از جریانهای فاسد عقب خواهد ماند.
برنامه حزباللهیِ مسلمانیِ ناب هم جذاب است
ایشان در دیدار با هنرمندان و مسئولان فرهنگی کشور در تیر۱۳۷۳ فرمودند: «اگر بنا شد فیلم یا برنامهای حزباللهی باشد، عقیده من این نیست که اُمّل و بیجاذبه و بد و قدیمی و تکراری باشد؛ نه. بنده معتقدم میشود برنامهای، هم حزباللهیِ واقعاً مسلمانیِ ناب باشد و هم بسیار زیبا و شیرین و جذاب.»
رهبر شهید در همین دیدار از برنامه رادیویی «از سرزمین نور»، اثر محمدرضا سرشار، تمجید کردند و فرمودند که این برنامه کششِ این را دارد که به همه زبانهای زنده دنیا ترجمه شود. ایشان همچنین هشدار میدادند که برخی از عناصر جبهه خودی برای جذب مخاطب، از همان الگوهای جبهه مقابل استفاده میکنند و میفرمودند: مثلاً آنها برای جاذبه فیلم از عامل زن، یعنی عامل جنسی، استفاده میکنند؛ اینها هم همین کار را میکنند. این کار بههیچوجه صحیح نیست.
کارگردانها باید ارزشهای دینی و ملی را تقویت کنند
رهبر شهید هنر سینما را هنری برتر میدانستند و در دیدار با کارگردانان سینما و تلویزیون در سال ۱۳۸۵ فرمودند: «هنر بسیار پیچیده و برجسته سینما، برای کشور یک ضرورت و یک نیاز است.» ایشان خطاب به سینماگران تأکید کردند که امروز کلید پیشرفت این کشور، بهمیزان زیادی دست شما سینماگران است. در همین چارچوب میفرمودند: «شما مجموعه کارگردانها باید ارزشهای دینی و ملی را تقویت کنید. وقتی ارزش ملی میگوییم، نباید فوراً ذهن بهسمت چهارشنبهسوری برود. ارزش ملی یعنی احساس استقلال یک ملت؛ استقلال فرهنگی.»
پرمشتریترین فیلمها مربوط به دفاعمقدس است
در عرصه دفاعمقدس نیز رهبر شهید نقش هنر را در بازآفرینی حقیقت جنگ بسیار مهم میدانستند. ایشان در دیدار با فعالان هنر دفاعمقدس، در سال ۱۳۸۸ فرمودند: «آنچه در دوران آن هشت سال از بروز خصلتهای والا و پسندیده انسانی، از شجاعت، از ایثار، از اخلاص، از صدق و صفا… شما امروز آنها را درواقع، با کار هنری خودتان بازآفرینی میکنید… این خیلی کار بزرگی است، خیلی کار مهمی است.»
ایشان در همان دیدار همچنین درباره استقبال مردم از آثار دفاعمقدسی تصریح کردند: «پرفروشترین فیلمها و پرجاذبهترین و پرمشتریترین فیلمها، فیلمهایی است که مربوط به دفاعمقدس است؛ از فیلم «آژانس شیشهای» و «لیلی با من است» تا این فیلم اخیر «اخراجیها»ی آقای دهنمکی.» رهبر شهید تأکید داشتند که اگر بعضی آثار مخاطب پیدا نمیکنند، مشکل در مضمون نیست، بلکه اشکال در ساخت، قالب و ضعف هنری اثر است.
طنز و سرگرمیباید همراه با متانت باشد
رهبر شهید انقلاب در حوزه برنامههای رادیویی و سرگرمی نیز نگاه دقیقی داشتند. ایشان در دیدار با گروه ورزش و سرگرمی صدا، در سال ۱۳۷۱، تفریح سالم را عنصر اساسی زندگی خوب دانستند و فرمودند: «زندگی باید شادمانه باشد.» در آن دیدار، رهبر شهید از برنامههایی چون «صبح جمعه با شما»، ورزش باستانی و برخی تیپسازیهای رادیویی تمجید کردند و درعینحال، از فضای تلخ و پراضطراب بعضی برنامههای تلویزیونی انتقاد کرده و فرمودند: «تعجب میکنم که چرا در صداوسیمای ما، این قدر دلهره و اضطراب وجود دارد.» ایشان تأکید داشتند: «در برنامههای تفریحی باید شادی را، فرح را و سرور را، اصل قرار دهید و هر پیام فرهنگی و اخلاقی در لابهلای این شادی منتقل شود.» همچنین هشدار میدادند که طنز و سرگرمیباید همراه با متانت باشد و از قهقهههای مستانه و صداهای مستانه پرهیز شود.
رهبر شهید درباره سریال «حضرت یوسف(ع)» نیز این اثر را شروعی برای کارهای خلاقانه و با پردازش داستانی قوی در هنر انقلابی دانستند. ایشان محوریت عصمت و پاکدامنی در این سریال را بسیار ارزشمند توصیف کرده و تأکید کردند که همین ویژگی باعث استقبال گسترده مخاطبان در ایران و سایر کشورها شده است. از نگاه ایشان، تصویرسازی از یک شخصیت جامعالاطراف و صاحب مقام نبوت واقعی، از ویژگیهای برجسته این مجموعه بود. رهبر شهید در دیدار با عوامل این سریال تصریح کردند: «قوام یک اثر هنری به قصهپردازی مناسب و جذاب است» و این ویژگی را در سریال «یوسف پیامبر» برجسته دانستند.
«پایتخت»؛ تصویر زیست سالم خانواده ایرانی
درخصوص مجموعه تلویزیونی «پایتخت» نیز رهبر شهید نظرات کارشناسانهای بیان کردند. ایشان فرمودند که «پایتخت«ها را پیگیری کردهام. روابط سالم بین خانوادههای ایرانی و شئون یک خانواده ایرانی در این سریالها رعایت شده است. همچنین تأکید کردند که «پایتخت» خیلی خوب بود. یک فیلم ایرانی. من همیشه اعتراضم به هنرمندان این است که حتی دیالوگها را از روی کپیهای فرنگی انتخاب میکنید. این، خب خیلی غلط و بد است. این نه،؛ یک فیلم ایرانی کامل و درست است.»
لطیف مثل «محمد رسولالله(ص)»
توجه رهبر شهید به تولیدات نمایشی تنها در سطح سخنرانیها نبود، بلکه ایشان به صورت مستقیم نیز آثار را دنبال میکردند. ازجمله در سال ۱۳۹۱ به پشتصحنه فیلم سینمایی «محمد رسولالله(ص)»، ساخته مجید مجیدی، رفتند و حتی ایشان بودند که پیشنهاد ساخت فیلمی درباره رسول اکرم(ص) را به این کارگردان دادند. این مسئله نشاندهنده اشراف دقیق ایشان بر اهمیت آثار نمایشی فرهنگساز بود.
سکوت بهاحترام «مریم مقدس(س)»
ایشان سالها پیش به پشتصحنه مجموعه تلویزیونی «مریم مقدس(س)» بهکارگردانی شهریار بحرانی نیز رفته بودند. بحرانی میگوید: رهبر شهید انقلاب فیلمنامه این مجموعه را پیشاز ساخت مطالعه کرده بودند و قبلاز پخش اثر درخواست کردیم که رهبر معظم انقلاب «مریم مقدس(س)» را تماشاکنند. هنگام نمایش سریال در منزل ایشان، پساز تماشای بخشی از اثر، چند دقیقهای سکوت کردند و درحالیکه اشک ریخته بودند، فرمودند که بهاحترام حضرت مریم(س) سکوت کردهاند و حتی دست به چای خود نزدهاند.
خاطرهای شیرین از یک دیدار
محسن علیاکبری، تهیهکننده مجموعه تلویزیونی «مریم مقدس(س)»، درخصوص فرایند تولید این مجموعه و خاطره دیدار تاریخی با رهبر معظم انقلاب اسلامی، با اشاره به نخستین دیدار خود با رهبر انقلاب پساز تولید سریال «اصحاب کهف»، اظهار کرد: پساز اتمام سریال «اصحاب کهف»، توفیق دیدار با آقا نصیبمان شد. ایشان در آن دیدار ضمن ارائه نکات ارزشمند، تأکید ویژهای بر نقاطقوت اثر داشتند. در همان جلسه، فیلمنامه سریال «مریم مقدس(س)» را به ایشان تقدیم کردم. تنها یک روز بعد، با من تماس گرفته و گفته شد که حضرت آقا فیلمنامه را مطالعه کرده و بر لزوم شروع سریع کار تأکید فرمودهاند.
بهگفته این تهیهکننده، یکی از خاطرات تولید این سریال، حضور رهبر انقلاب در محل فیلمبرداری است. علیاکبری دراینخصوص توضیح داد: یک ماه از آغاز فیلمبرداری گذشته بود که درخواست کردم رهبر معظم انقلاب برای بازدید از پروژه تشریف بیاورند. حضرت آقا با بزرگواری درخواست ما را پذیرفتند. من درخواست کرده بودم که با خانواده تشریففرما شوند و ایشان فرمودند که این بازدید بهصورت خانوادگی انجام خواهد گرفت. ایشان همچنین دستور دادند که هیچیک از مدیران در این بازدید حضور نداشته باشند. ما با تلاشهای بسیار اجازه گرفتیم که شهید لاریجانی که آن زمان رئیس سازمان صداوسیما بود، در پشتصحنه حاضر باشد.
وی ادامه داد: حدود ساعت 9:00 صبح رهبر معظم انقلاب به پشتصحنه تشریف آوردند. رهبر شهید با محبت پدرانه و همیشگی با همه احوالپرسی کردند و بازدید شروع شد. توصیف لحظاتی که کنار رهبر بودیم، سخت است. درحقیقت، ما کنار بزرگترین مرد جهان، نهفقط ایران، ایستاده بودیم. تأثیر رهبری بسیار خاص بود و نیروی خوبی گرفتم. من سالهاست فیلم تاریخی میسازم و حس میکنم اگر امروز انرژی دارم، برای همان روز دیدار با رهبری است. در پشتصحنه «مریم مقدس(س)» شش ساعت شانهبهشانه رهبر انقلاب بودیم و نفس قدسی آقا حتماً تأثیرگذار بود.
وی تصریح کرد: رهبری برای جمع در پشتصحنه سخنرانی کردند و فرمودند: «من شاید هزار بار تفسیر سوره مریم را خوانده یا گفته یا شنیده باشم، اما با خواندن فیلمنامهای که برایم فرستادید، فهمیدم که هنوز خیلی چیزها را نمیدانم.» قطعاً این نظر لطف حضرت آقا بود. تأکید ایشان در سخنانشان بر پاکی و پاک زندگی کردن بود.
ترسیم زیباترین مفاهیم ذهنیت انسانها با هنر
قائد شهید امت در پشتصحنه سریال «مریم مقدس(س)» فرمودند: «آنچه که اینجا مشاهده میکنم، همان اندازه افسانهآمیز میآمد که درودیوار و معبد سلیمان. جمعی انسانهای مؤمن و برخوردار از هنر ناب همت بگمارند که زیباترین مفاهیم موجود در ذهنیت انسانها را با هنر خود تجسم ببخشند؛ این چیز بسیار دیریاب و دشواری بود که الحمدلله در جمهوری اسلامی تحقق پیدا کرده است. همانطور که از نشانهها پیداست، همه متوجه ارتباط قلب با خدا هستید، اما هرچه بیشتر از خدا درخواست کمک کنید تا این نقشها را زیباتر و هنرمندانهتر و ظریفتر، پرراز و رمزتر به تصویر بکشید.»
«موسی کلیمالله»؛ عالی بود
رهبر شهید انقلاب پیشاز شهادت در سال 1404 دیداری نیز با عوامل مجموعه «موسی کلیمالله» بهکارگردانی ابراهیم حاتمیکیا داشتهاند. بهگفته حاتمیکیا، زمانی که نسخه سینمایی این اثر ساخته شد، رهبر معظم انقلاب اسلامی نخستین فردی بودند که آن را دیدند و سه مرتبه فرمودند: «عالی بود.» رهبر شهید در این دیدار با بیان اینکه دنباله کار ساخت این اثر باید ادامه پیدا کند، از برجسته بودن «موسی کلیمالله» گفتند و فرمودند: «من، هم از تماشای فیلم لذت بردم، هم خوشحال شدم که چنین اثری تولید شده است.»
مجموع این بیانات و رفتارها نشان میدهد که در نگاه رهبر شهید، سینما و تلویزیون صرفاً ابزار سرگرمی نبودند، بلکه دانشگاهی بزرگ برای هدایت فکری، بستری برای تبیین حقیقت، ابزاری برای حفظ هویت ملی و دینی و میدان مهمیبرای مقابله با تهاجم فرهنگی به شمار میرفتند. ایشان از هنرمندان میخواستند که با حفظ خلاقیت، استقلال فرهنگی، تعهد اخلاقی و قصهپردازی قوی، آثاری خلق کنند که هم زیبا و جذاب باشند و هم حقیقت و فضیلت را نمایندگی کنند.