در روزگاری که قطار تمدن بشری بر ریل اطلاعات به پیش میتازد و دانش در کسوت دادههای دیجیتال، مرزهای زمان و مکان را درنوردیده است، فناوریهای نوین نهصرفاً ابزار که خود افقهایی تازه از هستی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را فرا روی آدمی میگشایند. دراینمیان، رسانهای که آیینهدار فرهنگ، آگاهی و انسجام یک سرزمین است، بیش از هر نهاد دیگری نیازمند توشهای از دانش روز، زیرساختهای استوار و نگاه راهبردی فناورانه است.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، به همین بهانه، با مهندس سیدحامد نجفی، مدیرکل فناوری اطلاعات و ارتباطات (فاوا) معاونت توسعه و فناوری رسانه، به گفتوگو نشستیم تا از مأموریتهای کلان این ادارهکل، طرحهای تحولآفرین، کاربردهای عملیاتی هوش مصنوعی، تدابیر تابآوری در برابر تهدیدات سایبری، دستاوردهای دوران تحول و مهمترین چالشهای پیشرو سخن بگوید. آنچه در ادامه میخوانید، روایت یک مدیر فناور از تلاش برای تبدیل «فاوا» به موتور محرکهای است که پایداری، امنیت و نوآوری را در تمام لایههای سازمان رسانهای کشور جاری میسازد.
ریشههای یک نامگذاری راهبردی
سیدحامد نجفی ابتدا به پیشینه نامگذاری ۲۲ تیر بهعنوان «روز فناوری اطلاعات» در تقویم رسمیکشور، اشاره کرد و گفت: این روز بر اساس سه رویداد تاریخیِ شاخص و همزمان با این تاریخ انتخاب شده است. نخست، ثبت اختراع چاپ کاغذی توسط یحیی بن معین الطبری در سال ۷۰۴ که نقطهعطفی در پیشرفت فناوریهای اطلاعاتی و گسترش دانش در جهان اسلام به شمار میرود. دوم، تأسیس دانشگاه صنعتی شریف در ۱۳۴۵ که همواره نقشی بیبدیل در پرورش متخصصان فناوری اطلاعات و برنامهنویسی در کشور ایفا کرده است. سوم، تصویب قانون تشکیل وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در ۲۲ تیر سال ۱۳۸۴ که زیرساختهای اساسی و سیاستهای کلان این حوزه را در ایران سامان بخشید.
وی تأکید کرد: این نامگذاری با هدف ارجنهادن به جایگاه فناوری اطلاعات، برجستهسازی دستاوردهای تاریخی آن و تبیین نقش راهبردیاش در توسعه ملی صورت گرفته است
مأموریت فاوا در قلب تحول رسانه
نجفی در ادامه با اشاره به مأموریتهای محوله، تشریح کرد: مأموریت اصلی این ادارهکل، طراحی، توسعه، راهبری و پشتیبانی از زیرساختها، سامانهها و خدمات فناوری اطلاعات و ارتباطات بهمنظور ارتقای کیفیت، امنیت، پایداری و هوشمندسازی فرایندهای رسانهای است. در همین راستا، اهداف کلان ما شامل توسعه و نوسازی زیرساختهای فناوری اطلاعات و شبکههای ارتباطی، ارتقای امنیت اطلاعات و حفاظت از داراییهای دیجیتال سازمان، افزایش بهرهوری از طریق هوشمندسازی فرایندها، ایجاد بسترهای فناورانه برای تولید، مدیریت، توزیع و آرشیو محتوای رسانهای، توسعه خدمات دیجیتال و بهبود کیفیت خدمات فناوری اطلاعات برای کاربران داخلی و ذینفعان و همچنین حمایت از نوآوری، تحول دیجیتال و بهرهگیری از فناوریهای نوین نظیر رایانش ابری، هوش مصنوعی و کلانداده است.
وی در تشریح وظایف راهبردی این ادارهکل افزود: طراحی، توسعه، نگهداری و پشتیبانی از مراکز داده، شبکهها و سامانههای سازمانی، حفظ پایداری، تداوم کسبوکار و بازیابی پس از بحران، توسعه سامانههای نرمافزاری و اتوماسیون فرایندها، مدیریت دادهها، یکپارچهسازی سامانهها و توسعه خدمات مبتنی بر داده، پایش، ارزیابی و بهبود مستمر عملکرد زیرساختها و خدمات فاوا، مدیریت طرحهای فناوری اطلاعات و نظارت بر اجرای استانداردها و الزامات فنی و درنهایت توانمندسازی منابع انسانی و توسعه دانش و مهارتهای تخصصی حوزه فناوری اطلاعات، ازجمله مهمترین وظایف راهبردی این مجموعه به شمار میرود.
فناوری اطلاعات؛ از تولید تا پخش
مدیرکل فاوا سپس، با تأکید بر نقش راهبردی فناوری اطلاعات در تحول صنعت رسانه اظهار کرد: فناوری اطلاعات نقشی بیبدیل در پیشرفت و توسعه صنعت رسانه و سازمانهای رسانهای نظیر صداوسیما ایفا کرده است و این نقش در تمامی حلقههای زنجیره ارزش از تولید تا پخش بهروشنی قابلمشاهده است.
وی سپس به تشریح ابعاد این جایگاه پرداخت و افزود: نخست، انتقال و پخش سریعتر محتوا که به افزایش سرعت تولید و انتشار برنامهها و اخبار کمک شایانی کرده و قابلیت دسترسی مخاطبان را در هر زمان و مکان بهبود بخشیده است. دوم، تولید محتوا با کیفیت بالاتر؛ بهکارگیری ابزارهای دیجیتال و نرمافزارهای پیشرفته، امکان ویرایش دقیقتر و ساخت برنامههای پیچیدهتر و جذابتر را فراهم آورده است. سوم، توسعه پخش چندرسانهای که بستری برای بهرهگیری از قابلیتهای متنوع رسانهها ایجاد کرده و انتقال مؤثرتر محتوا به مخاطبان را میسر ساخته است. و چهارم، تعامل و دوطرفه شدن ارتباطات که موجب افزایش مشارکت مخاطبان، دریافت بازخوردهای سازنده و پویایی بیشتر فرایند تولید محتوا شده است.
وی تأکید کرد: جایگاه فناوری اطلاعات در این زنجیره، نه صرفاً یک ابزار فنی، بلکه بهمثابه توانمندساز اصلی تحول دیجیتال در رسانه است که از مرحله ایدهپردازی و تولید تا توزیع و تعامل با مخاطب، تمام حلقهها را تحتتأثیر قرار میدهد و مسیر را برای رسانهای هوشمند، پویا و مخاطبمحور هموار میسازد.
طرحهایی برای پایداری و بهرهوری
نجفی با تأکید بر رویکرد راهبردی این ادارهکل گفت: نقش فناوری اطلاعات در رسانه ملی، هرگز به پشتیبانی فنی صرف محدود نبوده، بلکه همواره سعی شده است همراهی مؤثر و تحولآفرین در تمام عرصهها داشته باشیم. در این مسیر، طرحهای شاخصی تعریف و اجرا شده است که هر یک بهنوبه خود، گامهای بلندی در ارتقای کیفیت تولید و پخش برداشتهاند.
وی سپس به معرفی مهمترین این طرحها پرداخت و افزود: نخست، توسعه زیرساخت و سرویسهای ابری، مراکز داده و شبکه یکپارچه سازمان که با پیادهسازی آن، افزایش چشمگیر پایداری خدمات سازمانی و رسانهای، کاهش چشمگیر زمان راهاندازی سرویسهای جدید، بهبود بهرهوری در استفاده از منابع سختافزاری و ارتقای قابلیت تداوم خدمت در شرایط بروز اختلال را شاهد بودهایم. دوم، طراحی و راهاندازی سامانه مدیریت دارایی که ثمرات آن شامل کاهش قابلتوجه زمان گردش مکاتبات و فرایندهای اداری، افزایش شفافیت و قابلیت رهگیری دقیق فرایندها و دسترسی سریعتر مدیران ارشد به اطلاعات داراییهای مشهود سازمان جهت تصمیمگیری بهینه و تخصیص منابع بوده است. سوم، چندین طرح در حوزه هوش مصنوعی که هماکنون در مراحل پایانی پیادهسازی و بهرهبرداری قرار دارند و امیدواریم در آیندهای نزدیک، ثمرات تحولآفرین آنها در عرصه تولید و پخش رسانه ملی نمایان شود.
وی با اشاره به ماهیت زیرساختی بسیاری از طرحها اظهار کرد: البته باید توجه داشت که بسیاری از طرحهای حوزه فناوری اطلاعات بهصورت زیرساختی اجرا میشوند، به همین دلیل آثار آنها ممکن است برای مخاطب عمومی مستقیماً قابلمشاهده نباشد؛ اما همین زیرساختهای ناپیدا هستند که امکان ارائه خدمات پایدارتر، سریعتر و باکیفیتتر را برای تولید و پخش برنامهها فراهم میکنند و زمینهساز تحول دیجیتال پایدار در رسانه ملی میشوند
رصد فناوری، شرط عقب نماندن در آینده
مدیرکل فاوا با تأکید بر ضرورت پایش مستمر فناوری اظهار کرد: اگر رصد تحولات جهانی بهصورت مستمر و نظاممند انجام نشود، فاصله سازمان با فناوریهای نوظهور بهسرعت افزایش مییابد. به همین دلیل، در ادارهکل فناوری اطلاعات و ارتباطات، رصد فناوری را از یک فعالیت مقطعی به فرایندی دائمی و ساختاریافته تبدیل کردهایم. وی افزود: این فرایند شامل رصد مستمر فناوریهای نوین در حوزههایی مانند هوش مصنوعی، رایانش ابری، امنیت سایبری، شبکههای نسل جدید، کلانداده و اینترنت اشیا است و در این مسیر از ظرفیت دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان و مراکز پژوهشی بهره میگیریم. سپس هر فناوری از منظر ارزش افزوده، هزینه، امنیت، قابلیت بومیسازی و انطباق با مأموریت رسانه ملی ارزیابی شده و در قالب طرحهای اولویتدار به نقشه راه سازمان تبدیل میشود. رویکرد ما، اجرای تدریجی و آزمایشی است تا ریسک سرمایهگذاری کاهش یابد. درمجموع، این چرخه مستمر «رصد، ارزیابی، اولویتبندی، اجرا و بازنگری» شکل گرفته است. تحول دیجیتال زمانی موفق خواهد بود که بر شناخت نیازهای سازمان، توسعه سرمایه انسانی و انتخاب فناوریهای متناسب با رسانه ملی استوار باشد؛ نه صرفاً خرید فناوری.
نجفی در خصوص اینکه در سالهای اخیر، هوش مصنوعی از شعار به ابزار عملیاتی تبدیل شده اظهار داشت: هوش مصنوعی امروز به یکی از ابزارهای عملیاتی در تحول رسانهها تبدیل شده است. رویکرد ما در رسانه ملی، استفاده از هوش مصنوعی بهعنوان «توانمندساز» است، نه جایگزین نیروی انسانی. تمرکز ما بر سه حوزه اصلی تولید، پخش و پشتیبانی است.
وی افزود: در حوزه تولید محتوا، کاربردهایی نظیر آرشیو و بازیابی هوشمند محتوای صوتی و تصویری، تبدیل گفتار به متن و تهیه زیرنویس، برچسبگذاری خودکار، جستوجوی هوشمند در آرشیو، و ابزارهای کمکی برای تدوین و مستندسازی را دنبال میکنیم که هدف آن افزایش سرعت تولید و کاهش زمان فعالیتهای تکراری است. در حوزه پخش، تمرکز بر پایش کیفیت سرویسها، شناسایی ناهنجاریها، تحلیل دادههای عملیاتی برای پیشگیری از اختلال و کمک به مدیریت بهتر منابع و زیرساختهاست. در حوزه پشتیبانی و فناوری اطلاعات نیز پروژههایی نظیر تحلیل رخدادها، اولویتبندی و پاسخگویی هوشمند به درخواستهای کاربران، پیشبینی نیازهای نگهداری زیرساختها، و تهیه گزارشهای هوشمند در دست اجراست. همچنین مطالعه مدلهای زبانی بزرگ (LLMs) در خدمات سازمانی با رعایت الزامات امنیت اطلاعات و حاکمیت داده، از دیگر محورهای کاری محسوب میشود.
نجفی تأکید کرد: نگاه ما به هوش مصنوعی، نگاه مسئلهمحور است؛ هرجا این فناوری بتواند کیفیت، سرعت، دقت یا بهرهوری را افزایش دهد، از آن استقبال میکنیم، اما همواره با رعایت ملاحظات امنیت اطلاعات، حفظ مالکیت دادهها و نقش محوری نیروی انسانی در تصمیمگیریهای حرفهای. هدف این است که هوش مصنوعی بهعنوان دستیار هوشمند عمل کند، نه جایگزین تخصص و خلاقیت انسانی
دستاوردها در کنار ملاحظات ارزیابی
نجفی با اشاره به ارزیابی نقش و عملکرد این ادارهکل در دوران تحول رسانه ملی اظهار کرد: ارزیابی عملکرد را میتوان از دو منظر بررسی کرد: نقش در ایجاد زیرساختهای فناورانه و میزان تأثیر آن بر تحقق اهداف تحولی سازمان. ازآنجاکه جزئیات عملکرد داخلی بهصورت عمومی منتشر نمیشود، باید میان دستاوردهای اعلامشده و نتایج قابلمشاهده تفکیک قائل شد.
وی افزود: مهمترین مأموریتهای این اداره شامل توسعه و پایداری زیرساختهای شبکه و مراکز داده، پشتیبانی از تحول دیجیتال در فرایندهای اداری و تولید محتوا، ارتقای امنیت اطلاعات و تابآوری سایبری و فراهمسازی بسترهای فنی برای رسانههای نوین است. از دستاوردهای قابل ارجاع میتوان به توسعه خدمات دیجیتال و کاهش فرایندهای کاغذی، تقویت زیرساختهای فنی شامل شبکههای ارتباطی، خدمات ابری و سامانههای نوین رسانهای، و افزایش تابآوری فناوری اطلاعات اشاره کرد؛ هرچند جزئیات فنی این اقدامات معمولاً بهصورت عمومی منتشر نمیشود.
وی در جمعبندی این موضوع عنوان کرد: از منظر زیرساختی، بدون توسعه شبکه، امنیت و سامانههای سازمانی، اجرای سند تحول ممکن نیست. همچنین موفقیت این حوزه وابسته به هماهنگی با بخشهای تولید، پخش، خبر و رسانههای نوین است و دستاوردهای فنی بهتنهایی کافی نیستند و باید در کنار اصلاحات محتوایی، مدیریتی و راهبردی ارزیابی شوند
چالشهای مسیر و افق پیشرو
مدیرکل فاوا با اشاره به چالشهای فراروی این ادارهکل اظهار کرد: به دلیل ماهیت و مأموریتهای ابلاغی، این ادارهکل علاوه بر انجام وظایف روزمره، باید همزمان پاسخگوی نیازهای جدید نیز باشد. در این مسیر، مهمترین چالشها عبارتاند از: محدودیتهای اعتباری؛ توسعه و نوسازی زیرساختهای فناوری اطلاعات شامل مراکز داده، شبکه، تجهیزات امنیتی و سامانههای نرمافزاری، مستلزم سرمایهگذاری مستمر است که محدودیتهای اعتباری و افزایش هزینهها، اجرای برخی پروژهها را با دشواری مواجه کرده است. چالش نیروی انسانی متخصص؛ بازار رقابتی فناوری اطلاعات، جذب و حفظ نیروهای متخصص در حوزههایی مانند شبکه، رایانش ابری، هوش مصنوعی و توسعه نرمافزار را دشوار ساخته و فاصله نظام پرداخت دولتی با بخش خصوصی این مسئله را تشدید میکند. فرسودگی زیرساختها؛ بخشی از تجهیزات و سامانههای موجود نیازمند نوسازی و ارتقای مستمر هستند که انجام این نوسازی بدون ایجاد اختلال در سرویسهای حیاتی سازمان، برنامهریزی و مدیریت دقیقی را میطلبد. یکپارچهسازی سامانهها؛ بهدلیل توسعه سامانههای مختلف در دورههای زمانی متفاوت، ایجاد معماری یکپارچه، تبادل داده میان سامانهها و حذف موازیکاریها از چالشهای مهم این ادارهکل بوده است.
وی ادامه داد: مخاطرات سایبری؛ با گسترش خدمات دیجیتال، مخاطرات سایبری نیز پیچیدهتر شده و ارتقای مستمر امنیت اطلاعات، مدیریت مخاطرات، پشتیبانگیری و تداوم کسبوکار از اولویتهای دائمی این حوزه است. همراهی و اقناع سازمانی؛ تحول دیجیتال صرفاً به استقرار فناوری محدود نمیشود، بلکه مستلزم تغییر فرایندها، پذیرش شیوههای جدید کاری و همراهی مدیران و کارکنان است که این امر نیازمند آموزش، اقناع و تعامل مستمر با واحدهای مختلف سازمان است. همگامیبا فناوریهای نوین؛ ظهور فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، خدمات ابری، کلانداده و اتوماسیون هوشمند، بازنگری مستمر در برنامهها، مهارتهای نیروی انسانی و معماری فناوری اطلاعات را ایجاب میکند.
وی ادامه داد: با وجود این چالشها، تمرکز بر برنامهریزی راهبردی، اولویتبندی پروژهها، استفاده از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان، توسعه توان داخلی و سرمایهگذاری بر آموزش نیروی انسانی، میتواند زمینه تحقق مؤثرتر مأموریتهای ادارهکل فاوا را فراهم کند.
نجفی با اشاره به آسیبهای وارد شده به مراکز داده در جنگ تحمیلی سوم و اقدامات انجامشده برای برطرفسازی آنها اظهار کرد: این ادارهکل توانست در کمترین زمان ممکن، نسبت به بازیابی و راهاندازی مجدد سرویسهای حیاتی آسیب دیده سازمان در زمان جنگ تحمیلی سوم اقدام کند. این مهم طی یک سال گذشته، با تدابیر پدافندیِ اتخاذشده در سطح سازمان و به لطف و عنایت پروردگار، تحقق یافت.
مدیرکل فاوا در پایان با تبریک روز فناوری اطلاعات و ارتباطات اظهار کرد: روز فناوری اطلاعات و ارتباطات، فرصتی ارزشمند برای قدردانی از تلاش همه متخصصان، پژوهشگران و فعالان این عرصه است که با دانش، نوآوری و تعهد خود، مسیر توسعه و پیشرفت جامعه را هموار میکنند. امروز بیش از هر زمان دیگری، فناوری اطلاعات و ارتباطات بهعنوان زیربنای تحول در آموزش، سلامت، اقتصاد، صنعت و خدمات شناخته میشود و نقش آن در ساختن آیندهای هوشمند، پایدار و فراگیر انکارناپذیر است. امیدواریم با همدلی، سرمایهگذاری بر دانش و حمایت از نوآوری، بتوانیم از ظرفیتهای این حوزه برای ارتقای کیفیت، افزایش بهرهوری و ایجاد فرصتهای جدید در رسانه ملی بهرهمند شویم. روز فناوری اطلاعات و ارتباطات را به تمام همکارانم در این عرصه تبریک عرض میکنم و برای آنان موفقیت، سلامتی و دستاوردهای روزافزون آرزومندم.