مسعود کاویانی، مدیر رادیو معارف با تشریح روند تحول این شبکه تخصصی دینی از آغاز فعالیت تاکنون، بر ضرورت بازتعریف مأموریتهای رسانه دینی متناسب با تحولات فناورانه، گسترش رسانههای نوین، تغییر سبک زندگی و پیچیدهتر شدن نیازهای مخاطبان تأکید میکند.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، وی با اشاره به تغییر رویکرد رادیو معارف از الگوی محافظهکارانه، واکنشی و حداقلی به الگوی فعال، پیشبرنده و آرمانگرا، چهار نقش دانشگاهی، قرارگاهی، آسایشگاهی و آوردگاهی رسانه را در این گفتوگو تشریح کرده و از تلاش این شبکه برای تبیین گفتمان انقلاب اسلامی، پاسخگویی به شبهات فکری، اعتقادی و فرهنگی، تقویت باورهای دینی و انقلابی، آرامشبخشی، امیدآفرینی و تقویت کنشگری اجتماعی مخاطبان سخن گفته است که در ادامه خواننده آن خواهید بود.
رادیو معارف از آغاز تا امروز چه فرازوفرودهایی را پشت سر گذاشته و در این سالها برای همگام شدن با ذائقه مخاطبی که دیگر صرفاً یک شنونده منفعل نیست، چه تغییر مسیرهای ساختاری داشته است؟
رسانه در جمهوری اسلامی ایران بهعنوان یکی از مهمترین نهادهای تبیین و هدایت فرهنگی، در مواجهه با تحولات فناورانه، گسترش رسانههای نوین، تغییر سبک زندگی و پیچیدهتر شدن نیازهای مخاطبان، با ضرورت بازتعریف مأموریتها و الگوهای کنشگری خود روبهروست. در این میان، رادیو معارف بهعنوان نخستین شبکه تخصصی دینی کشور، نقش برجسته و ممتازی میتواند داشته باشد. رادیو معارف فعالیت خود را در حالی آغاز کرد که نیاز به رسانهای متمرکز بر آموزههای دینی بیش از هر زمان دیگری احساس میشد. در دهه نخست، ساختار برنامهها ساده، تکمحور و عمدتاً ناظر بر پخش دروس تخصصی، بیان ساده مسائل شرعی و ارائه مباحث بنیادی اعتقادی بود. برنامههایی با ساختار ساده همچون «پرسش و پاسخ»، «مکارم خوبان»، «مبانی فقاهت» و «فقه آل محمد(ص)» جزو نخستین تولیدات شاخص این شبکه محسوب میشدند و سهم مهمی در تثبیت جایگاه رسانه دینی در افکار عمومی داشتند.
گذشت زمان، گسترش آموزش عالی، افزایش سطح مطالعات دینی و رشد فناوریهای ارتباطی موجب شد مخاطبان انتظارات پیچیدهتری از رسانه داشته باشند. به دنبال آن رادیو معارف فرایند تحول ساختاری و محتوایی خود را آغاز کرد.
توجه به شوراهای پژوهشی تخصصی بهمنظور نیازسنجی، تحلیل مخاطبان و طراحی برنامهها؛ ارتقای کارشناسی برنامهها با دعوت از متخصصان حوزههای مختلف علوم اسلامی، روانشناسی، جامعهشناسی، علوم سیاسی، علوم تربیتی و رسانه؛ تنوعبخشی به قالبهای برنامهسازی شامل برنامههای مستند، مسابقه، نمایش، مجله و فیچر؛ تمرکز بر موضوعات جدید مانند سبک زندگی اسلامی، خانواده، مسائل فرهنگی نوپدید، فضای مجازی و تحولات اخلاقی و اجتماعی و بازنگری در مخاطب هدف و توجه به مخاطب عام از جمله این تحولاتاند.
این تحولات سبب شد رادیو معارف از قالب صرفاً تخصصی خارج و به رسانهای عمومی، اختصاصی، مسئلهمحور و پاسخگو با نگاه جهانی امتی تبدیل شود. از طرفی در رسانههای جدید مخاطبان نهتنها دریافتکننده پیام، بلکه تولیدکننده معنا هستند. رادیو معارف نیز برای پاسخگویی به این تحول، اقدام به طراحی برنامههای تعاملی، دریافت پرسشها و بازخوردهای تخصصی، چندلایهسازی محتوا براساس توانمندی مخاطبان مختلف و تولید محتوا براساس تحلیل مستمر نیازهای نسلی کرده است. این تعاملپذیری موجب ارتقای اثرگذاری رسانه و افزایش اعتماد مخاطبان شده است.
عبور از یک رسانه محافظهکار و صرفاً واکنشی به سمت رسانهای پیشبرنده و آرمانگرا، تغییر بزرگی است. در سند تحول، چه مؤلفههایی به شما کمک کرد تا این رویکرد جسورانه را به بدنه تولیدی شبکه تزریق کنید؟
بله، در این چارچوب، رویکرد رادیو معارف از الگوی محافظهکارانه، واکنشی و حداقلی به سمت الگوی فعال، پیشبرنده و آرمانگرا بازتعریف شد. همچنین براساس سند تحول، رویکرد این رسانه به «رویکرد مسئلهمحور، اثرگذار و تمدنساز» ارتقا یافت.
بدین ترتیب رادیو معارف با عبور از الگوهای سنتی، مأموریت خود را در تبیین گفتمان انقلاب اسلامی، پاسخگویی هوشمندانه به شبهات فکری، اعتقادی و فرهنگی و تقویت باورهای دینی و انقلابی مخاطبان بازتعریف کرد. توجه به اقتضائات جنگ شناختی، مواجهه فعال با جریانهای تحریف و سکولاریسم پنهان و تمرکز بر جامعهپردازی اسلامی از مؤلفههای اصلی این تحول بود.
رادیو معارف روی چه راهبردهای محتوایی و پژوهشی متمرکز شده است برای اینکه محتوای دینی از سطح بیان کلیات فراتر برود و بتواند پاسخی گرهگشا به دغدغههای واقعی جامعه بدهد؟
طبق سند تحول، محتوای رسانه دینی باید از سطح بیان کلیات و تکرار آموزهها، به سطح تولید محتوای مسئلهمحور، عمیق، اقناعی و راهگشا ارتقا یابد. در این مسیر رادیو معارف با بهرهگیری هدفمند از ظرفیت استادان تراز انقلاب اسلامی، نخبگان حوزوی و دانشگاهی، اتکای حداکثری به پژوهشهای معتبر و اسناد بالادستی و پیوند معارف دینی با زیست اجتماعی مخاطب، سعی کرده تولیدات خودش را در این چارچوب بازتعریف کند.
تقویت روایتهای الهامبخش، تبیین دستاوردهای انقلاب اسلامی، بازخوانی هوشمندانه تاریخ و معارف اسلامی، ترویج فرهنگ ایثار و شهادت، سبک زندگی ایثارگرایانه، پاسخگویی مستدل به شبهات، نقد غرب و هجو غربزدگی، معرفی الگوی زن انقلاب اسلامی، روایت جوان مؤمن انقلابی و سبک زندگی انقلابی از اولویتهای سیاستهای محتوایی این رسانه است.
گذر از کمیتگرایی به کیفیتمحوری و چابکسازی ساختارها معمولاً با مقاومتهای درونی همراه است. در مسیر بازمهندسی فرایندهای تولید، سختترین قدم برای شما چه بوده است؟
یکی دیگر از اقدامات رادیو معارف، حرکت به سمت چابکسازی ساختارها، بازمهندسی فرایند تولید و ارتقای نظام تصمیمسازی و نظارت بوده است. کاهش تولیدات کماثر، بازطراحی جدول پخش با تأکید بر اثربخشی و حرکت از کمیتگرایی به کیفیتمحوری از مؤلفههای اصلی این بخش بوده است. تنوعبخشی به قالبهای برنامهسازی، استفاده از قالبهای ترکیبی، روایتمحور و آیتمهای کوتاه، بهرهگیری از طنز فاخر و مستند رادیویی و توجه به ذائقه نسل جوان، از دیگر الزامات این بخش به شمار میآید.
همچنین تقویت نقش شوراهای تخصصی، ارتقای نظام ارزیابی و سنجش اثرگذاری، همافزایی نهادی با حوزههای علمیه، مراکز پژوهشی و نهادهای فرهنگی و توسعه حضور هوشمند در فضای مجازی و زیستبوم رسانهای نو مدنظر همکاران بنده در رادیو معارف است.
تعریف چهار نقش «دانشگاهی»، «قرارگاهی»، «آسایشگاهی» و «آوردگاهی» برای یک شبکه رادیویی، انتظارات سنگینی ایجاد کرده است. چگونه میان این چهار مأموریت که گاهی اقتضائات متفاوتی دارند، تعادل برقرار میکنید تا رادیو معارف در هر چهار حوزه موفق عمل کند؟
این نکته را نباید فراموش کرد که طبق پیوست حکم رئیس سازمان که امام مجاهد شهید حضرت آیتالله خامنهای (رضوان الله تعالی علیه) تأکید خاص داشتند، رسانه نهادی چندنقشی با کارکردهای همافزا در سپهر فرهنگی، اجتماعی و تمدنی کشور محسوب میشود و رسانه باید مأموریت خودش را در قالب چهار نقش دانشگاهی، قرارگاهی، آسایشگاهی و آوردگاهی دنبال کند.
رادیو معارف در نقش دانشگاهی، وظیفه آموزش، تعمیق فهم و ارتقای بینش مخاطبان را بر عهده دارد. ازاینرو ما باید با تبیین عقلانی معارف اسلامی، پاسخگویی مستدل به شبهات، ارتقای سواد دینی، رسانهای و اجتماعی و پیوند دادن آموزههای دینی با مسائل واقعی جامعه، به تربیت مخاطب آگاه، تحلیلگر و مسئول کمک کنیم. در این چارچوب سعی کردیم با بهرهگیری از نخبگان و استادان تراز حوزه و دانشگاه، اتکای محتوایی به پژوهشهای معتبر و پرهیز از سادهسازی، سطحینگری یا شعارزدگی، نقش دانشگاهی خودمان را ایفا کنیم.
نقش قرارگاهی یکی از راهبردیترین نقشهای رسانه دینی در عصر جنگ شناختی و نبرد روایتهاست. براساس این نقش، رسانه دینی بهمثابه یک قرارگاه فرهنگی وظیفه راهبری، هماهنگی و همافزایی جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی را بر عهده دارد. این نقش اقتضا میکند رسانه دینی پیشدستانه به شناسایی مسائل کلان جامعه، تهدیدهای فکری و فرهنگی و فرصتهای تمدنی بپردازد و با شبکهسازی میان نهادهای دینی، فرهنگی، دانشگاهی و مردمی، از پراکندگی پیام جلوگیری کند.
با تغییر رویکرد و مأموریتی که اخیراً معاون صدا به رادیو معارف بهعنوان متولی شورای تخصصی معارف معاونت صدا داده است، این وظیفه به بهترین نحو انجام خواهد گرفت.
رادیو معارف سعی کرده برای اجرای نقش آسایشگاهی نیز محور تولیدات خودش را آرامشبخشی و امیدآفرینی تعریف کند. در واقع ما بهعنوان رسانه حق نداریم سوهان روح مردم و موجب آشفتگی روح و روان آنان شویم، چراکه دین اسلام دین امید و امیدآفرینی است. درواقع رسانه دینی علیرغم اجرای وظیفه خطیر مطالبهگری، باید پناهگاه روانی و معنوی جامعه نیز باشد و با ایجاد فضای امن، صمیمی و معنوی، به کاهش اضطرابها، افزایش سرمایه اجتماعی، تقویت تابآوری اجتماعی و تزریق امید و معنا در زندگی مخاطبان کمک کند. در این نقش توجه به لطافت بیان، زیباییشناسی صوتی، بهرهگیری از معارف اخلاقی، دعا، مناجات و روایتهای الهامبخش اهمیتی ویژه دارد.
در نقش آوردگاهی تلاش ما این است که مخاطب را به کنشگری آگاه، مسئول و مؤثر در عرصههای اجتماعی، فرهنگی و انقلابی تبدیل کنیم. با توجه به اینکه رادیو معارف از مخاطبان پیگیر و همراهی برخوردار است، با تقویت حس مسئولیت اجتماعی، توانسته نقش مهمی در به میدان آوردن ظرفیتهای مردمی ایفا کند.
پیوند میان تخصص، خلاقیت و فناوری
با نگاهی به سرعت خیرهکننده تحولات فناورانه و تغییرات نسلی، آینده رسانه دینی را چطور ترسیم میکنید؟
درمجموع میدانیم که آینده رسانه دینی بر پیوند میان تخصص، خلاقیت، فناوری و مخاطبشناسی استوار است. استمرار این مسیر نیازمند توجه به مشکلات محیطی، بهرهگیری از کارشناسان چندرشتهای، ارتقای سواد رسانهای تولیدکنندگان محتوا و تقویت ارتباط دوسویه با نسلهای جدید است. تنها در این صورت است که میتوان انتظار داشت رسانه دینی جایگاه خود را در ساختار فرهنگی جامعه حفظ و نقش مؤثری در هدایت فکری و اخلاقی مخاطبان ایفا کند.