بررسی گذر «هفته وحدت» از رویدادی مناسبتی به گفتمانی تمدن‌ساز در رسانه ملی

هم‌زمان با فرارسیدن هزار و پانصدمین سالگرد ولادت پیامبر رحمت، حضرت محمد مصطفی(ص)، مسئله وحدت از یک رویکرد مناسبتی به یک راهبرد حیاتی برای عبور از چالش‌های جهان اسلام تبدیل شده است.

به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، صاحب‌نظران و کنشگران حوزه رسانه و فرهنگ با تأکید بر اینکه وحدت، فراتر از شعار، یک ضرورت قرآنی برای انسجام ملی و مقابله با تفرقه‌افکنی است، تصریح می‌کنند که بازخوانی سیره نبوی می‌تواند زمینه‌ساز هم‌گرایی طیف‌های متنوع مذهبی و قومی‌باشد. دراین‌میان، عدالت‌خواهی فارغ از جغرافیا و نژاد، به‌عنوان جوهره سیره پیامبر اسلام(ص)، به محور هم‌گرایی آزادی‌خواهان جهان در برابر نظام سلطه تبدیل شده است. رسانه ملی در این میان، از ظرفیت قابل‌توجهی برای تبدیل مفاهیم دینی و تاریخی به تجربه‌ای ملموس و قابل‌فهم برای مخاطبان برخوردار است. تولید برنامه‌هایی با حضور عالمان شیعه و اهل‌سنت، توجه به اشتراکات فرهنگی و مذهبی اقوام ایرانی و پرهیز از بازنمایی اختلافات، می‌تواند به تقویت اعتماد عمومی و کاهش فاصله‌های اجتماعی کمک کند. استمرار این رویکرد در طول سال، استفاده از قالب‌های متنوع رسانه‌ای و پرداختن به مسائل مشترکی مانند عدالت، کرامت انسانی، مقابله با ظلم و حمایت از مظلومان، زمینه شکل‌گیری گفتمانی فراگیر و ماندگار را فراهم خواهد کرد. این گزارش با واکاوی دیدگاه‌های کارشناسی، بر نقش رسانه ملی در تبیین این ارزش‌های مشترک تأکید دارد که در ادامه مشروح آن را می‌خوانید.

اتحاد، اصل قرآنی، الهی و مستمر است

 حجت‌الاسلام محمدحسن اختری، رئیس ستاد مرکزی بزرگداشت هفته وحدت و گرامیداشت هزار و پانصدمین سالگرد ولادت پیامبر اکرم(ص) درباره مفهوم وحدت و بازنمایی آن در رسانه ملی تصریح کرد: جمهوری اسلامی ایران از ابتدای تأسیس تاکنون توانسته است درزمینه نزدیک‌ کردن مسلمانان و حل‌وفصل برخی مسائل میان آنان مؤثر باشد. برای تقویت وحدت، نخستین گام، تبلیغ و تبیین مستمر این موضوع است و نباید صرفاً در هفته وحدت، درباره آن برنامه‌سازی کنیم و پس از پایان مناسبت، موضوع به فراموشی سپرده شود.
رئیس ستاد مرکزی بزرگداشت هفته وحدت متذکر شد: باید اهمیت وحدت امت اسلامی، جایگاه آن در دین اسلام و نگاه قرآن کریم به این مسئله برای مردم تبیین شود. وحدت یک موضوع توافقی یا موقتی نیست، بلکه اصلی قرآنی و الهی است. در قرآن کریم، امت اسلامی‌به‌عنوان امت واحده معرفی شده و خداوند، وحدت جامعه را پایه عبادت، تقوا و پاکی قرار داده است. جامعه اسلامی‌باید براساس وحدت و یکپارچگی شکل بگیرد و این اصل باید به‌طور مستمر برای مردم تبیین شود.
حجت‌الاسلام اختری تأکید کرد: همه قشرها و طبقات جامعه، از نسل گذشته و امروز گرفته تا نسل آینده، باید با این موضوع آشنا باشند. رسانه‌ها، نویسندگان، گویندگان و فعالان فرهنگی وظیفه دارند وحدت را به‌عنوان یک اصل اسلامی و قرآنی ترویج کنند و نشان دهند که این مسئله به یک مذهب خاص اختصاص ندارد. همه مذاهب اسلامی، اعم از شیعه و اهل‌سنت، اصل وحدت را قبول دارند.
وی اضافه کرد: آنچه وحدت را تضعیف می‌کند، اختلاف و درگیری است. رسانه ملی می‌تواند با حضور اندیشمندان، علما، تاریخ‌دانان و اسلام‌شناسان، درباره پیامدهای اختلاف و آثار مثبت وحدت برنامه‌سازی کند و این مسائل را برای مردم توضیح دهد. قرآن کریم بر این نکته تأکید دارد که اختلاف‌نظر نباید به نزاع و درگیری منجر شود و مردم نباید از یکدیگر جدا شوند.
این کارشناس حوزه دین یادآوری کرد: یکی از اقدامات مهم صداوسیما، پرداختن به موضوعاتی است که در جامعه، میان مردم و گروه‌های مختلف، موردتوافق قرار دارد. برای نمونه، نوروز یکی از عناصر مشترک فرهنگی در ایران است. همچنین پیامبر اسلام(ص)، میلاد ایشان، بعثت و ظهور اسلام، از موضوعاتی هستند که همه مسلمانان درباره آن اشتراک نظر دارند. برجسته کردن این موضوعات مشترک می‌تواند به تقویت همبستگی کمک کند.
رئیس ستاد مرکزی بزرگداشت هفته وحدت پیشنهاد کرد که رسانه ملی با تولید فیلم، مستند، برنامه‌های گفت‌وگومحور و نشست‌های تخصصی نشان دهد که مردم ایران در مسائل اساسی کشور با یکدیگر متحد هستند. وی افزود: دفاع از کشور، حفظ تمامیت ارضی و وحدت سرزمینی ایران ازجمله موضوعاتی است که همه مردم درباره آن اشتراک نظر دارند. ایران ازنظر جغرافیایی یک کل واحد است و همه مردم خواهان حفظ وحدت سرزمینی و سیاسی آن هستند.
وی اظهار کرد: مقابله با ظلم و سلطه‌گری نیز می‌تواند یکی از محورهای وحدت باشد. جنایت‌های قدرت‌های سلطه‌گر و سیاست‌های امریکا و دیگر دولت‌های متجاوز، ازجمله موضوعاتی است که می‌تواند زمینه همدلی و همکاری مردم را فراهم کند. دراین‌میان، مسئله فلسطین موضوعی مهم و موردتوافق است. رسانه ملی باید جنایت‌هایی را که علیه مردم فلسطین صورت گرفته است، به‌درستی برای افکار عمومی تبیین کند.

تأکید بر موضوعات وحدت‌آفرین به‌جای تمرکز بر اختلافات

حجت‌الاسلام میثم امرودی، دبیر ستاد مرکزی بزرگداشت هفته وحدت درخصوص مأموریت رسانه ملی در بازنمایی این مفهوم عنوان کرد: یکی از استادان بزرگ می‌گفت که ما مسلمانان مشترکا‌تمان فراوان است، اما اختلافاتمان معلوم است و این شاید القای دشمن هم باشد که سعی می‌کند روی اختلافات پافشاری کند.
دبیر ستاد مرکزی بزرگداشت هفته وحدت تصریح کرد: یکی از نقاط اشتراک و حلقه‌های وحدت‌آفرین برای تمام ایرانیان در داخل و خارج از کشور، روحیه استکبارستیزی، مظلومیت، تکریم مقام شهدا و انزجار از ظلم است. حدود ۲۵ سال پیش، رهبر شهید انقلاب بر ضرورت تبیین معارف فلسطین تأکید داشتند. در آن دوران، دشمنان و جریان صهیونیستی تلاش می‌کردند مسئله فلسطین را صرفاً موضوعی منطقه‌ای یا عربی جلوه دهند، اما امروز، با جنایت‌های این رژیم در سراسر جهان، مسئله فلسطین به مطالبه‌ای جهانی در میان تمام آزادی‌خواهان و جوامع بشری تبدیل شده است.
وی اضافه کرد: علاوه‌بر موضوع فلسطین، محورهای دیگری مانند عدالت‌خواهی نیز مبانی مشترک فکری در جامعه هستند. در حوزه ادیان هم هفته وحدت فرصتی مغتنم است. با توجه به سالروز میلاد پیامبر اکرم(ص)، سیره آن حضرت در مواجهه با پیروان ادیان الهی، الگوی کاملی از رأفت، مهربانی و استدلال منطقی است. اگر پیامبر اکرم(ص) را محور وحدت قرار دهیم، مشترکات بسیاری میان مسلمانان با سایر ادیان الهی خواهیم داشت.
دبیر ستاد مرکزی بزرگداشت هفته وحدت ادامه داد: رسانه ملی در این مسیر تلاش‌های مؤثری برای هم‌گرایی شیعه و سنی انجام داده، به‌گونه‌ای که در صورت بروز هرگونه لغزش یا اظهارات تفرقه‌افکنانه، برخوردهای لازم صورت گرفته است. صداوسیما برای توفیق بیشتر، باید بر موضوعاتی تمرکز کند که اجماع ملی بر سر آن‌ها وجود دارد. مواردی همچون دشمن‌شناسی، مقابله با استکبار و ایستادگی در برابر قدرت‌های جهانی ازجمله مؤلفه‌های وحدت‌آفرین‌اند و به نظرم تولید محتوا در این زمینه یک ضرورت اساسی در این دوره است.
حجت‌الاسلام امرودی اظهار کرد: در ایام هفته وحدت که متعلق به بزرگ‌ترین منادی وحدت جهان اسلام است، انتظار می‌رود صداوسیما با بهره‌گیری از ظرفیت شبکه‌های داخلی و خارجی، هرچه بیشتر عامل تقویت همبستگی ملی و اسلامی‌شود. مبانی پیامبر اکرم(ص) به گونه‌ای است که اگر به‌درستی عرضه شوند، چنان به دل مخاطب می‌نشیند که نیازی به هیچ تفسیر اضافه‌ای ندارد و هر فطرت پاکی قطعاً با این مبانی همراه می‌شود.
مشاور فرهنگی اسبق وزیر امور خارجه ضمن تأکید بر اینکه در شرایط جنگ و بحران باید بیش از گذشته بر بحث وحدت و سیره پیامبر(ص) متمرکز باشیم، گفت: در اوضاع کنونی که دشمن سعی در ایجاد شکاف دارد، رسانه ملی می‌تواند با دقت در تولیدات خود، نقشی کلیدی در تعجیل پیروزی جبهه حق ایفا کند. در یک ارزیابی کلی، صداوسیما در جنگ‌های ۱۲روزه، رمضان و درگیری‌های ۱۷روزه اخیر سعی کرده است مانع از تحقق اهداف دشمن شود و به‌نوعی بازوی رسانه‌ای نظام محسوب می‌شود.
دبیر ستاد هفته وحدت درخصوص اصل اعتقادی یا راهبرد سیاسی اجتماعی بودن وحدت نیز توضیح داد: برخلاف عقلانیت بشری که ممکن است با پیشرفت علم و تکامل نظریات، تئوری‌های پیشین را نقض کند، وحدت حول محور احدیت، امری است که هم منشأ وحیانی دارد، هم ازطریق عقل قابل‌اثبات است و هم با فطرت انسانی سازگاری دارد.
امرودی متذکر شد: اگر سیاست‌های راهبردی ما بر پایه وحی الهی بنا شود آیه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً» را یادآوری می‌کند و زمان‌مندی و تغییرات معمول سیاست‌های تاکتیکی، مانع از اثربخشی آن نخواهد شد و سایه وحدت وحیانی بر تمام سیاست‌های کلان ما گسترده می‌شود.

باید مفهوم هفته وحدت را گسترده‌تر کنیم

همایون سامه‌یح نجف‌آبادی، نماینده کلیمیان در مجلس شورای اسلامی معتقد است که صداوسیما به‌صورت ویژه در دوران جنگ ۴۰روزه و پس‌ازآن، برنامه‌ها و محتواهای مختلفی را در حمایت از کشور و مردم پخش کرد که وحدت‌آفرین بود، اما همچنان باید با دقت نظر بیشتری در این زمینه به تولید محتوا پرداخت. وی در همین زمینه توضیح داد: با اینکه رسانه ملی برای انسجام و وحدت بین مذاهب و قومیت‌های مختلف کشور واقعاً تلاش می‌کند، اما در مقطع جنگ متأسفانه در برخی سرودها، ترانه‌ها، سخنرانی‌ها و برنامه‌ها میان صهیونیسم و یهودیت تفکیک روشنی صورت نمی‌گرفت. ما در همین زمینه، نامه‌ای به مقام معظم رهبری نوشتیم و خوشبختانه صداوسیما، پخش این مطالب را متوقف کرد. این اقدام ارزشمند، وحدت‌آفرین و ستودنی است.
سامه‌یح نجف‌آبادی ادامه داد: نکته مثبت دیگر، پخش گفت‌وگوها و مناظره‌ها میان نمایندگان مجلس یا نمایندگان و برخی مسئولان درباره مسائل مهم داخلی و خارجی کشور بود. این برنامه‌ها مؤثر هستند و مردم با دیدگاه‌های مختلف آشنا می‌شوند و احساس می‌کنند نظراتشان در رسانه ملی بازتاب پیدا می‌کند. در این زمینه نیز می‌توانیم شاهد اقدام وحدت‌آفرین بیشتری از سوی رسانه ملی باشیم و امیدواریم این رویکرد قوی‌تر شود.
وی عنوان کرد: برخلاف تصور برخی افراد، افزایش چنین برنامه‌هایی الزاماً موجب درگیری نمی‌شود، بلکه می‌تواند به آرامش کمک کند. وقتی هر دو طرف دیدگاه‌های خود را مطرح می‌کنند، زمینه‌ای برای تعادل، تفاهم و آشتی ملی فراهم می‌شود. به نظر من، ادامه این روند اقدام مثبتی است و مجلس در این زمینه در کنار صداوسیما خواهد بود.
این نماینده مجلس ادامه داد: پیشنهاد هفته وحدت در ابتدای انقلاب، بسیار عاقلانه و ارزشمند بوده است. با توجه به تفاوت زمانی میان میلاد پیامبر اسلام(ص) در تقویم شیعه و اهل‌سنت، فاصله یک‌هفته‌ای به‌عنوان هفته وحدت انتخاب شده تا میان مسلمانان، اعم از شیعه و سنی، همبستگی ایجاد شود. بااین‌حال، معتقدم باید مفهوم هفته وحدت را گسترده‌تر کنیم و وحدت میان همه اقوام و ادیان رسمی و شناخته‌شده کشور را موردتوجه قرار دهیم. حتی باید از این سطح نیز فراتر رفت و میان همه مردم ایران، با هر قومیت، نگرش و تفکری، آشتی و همدلی ایجاد کنیم.
وی عنوان کرد: پیش از جنگ ۱۲روزه، اختلافات در جامعه افزایش یافته بود. جنگ، با وجود همه خسارت‌ها و مشکلاتش، گاهی موجب ایجاد انسجام میان مردم می‌شود. در این ایام دیدیم که مردم با تجربه جنگ سعی کردند متحدتر باشند و امیدوارم این انسجام در میان همه مردم باقی بماند. درمجموع، عملکرد صداوسیما را در ایجاد وحدت، مثبت ارزیابی می‌کنم و برای پیمان جبلی و همه همکارانش آرزوی موفقیت دارم.
سامه‌یح نجف‌آبادی درخصوص مسئله فلسطین به‌عنوان یکی از عوامل وحدت‌آفرین بین همه انسان‌های آزاده نیز تصریح کرد: مسئله فلسطین از دیرباز یکی از محورهای مهم بسیاری از مناقشات و درگیری‌های جهان بوده است. از جنگ‌های صلیبی و لشکرکشی‌های اروپاییان به این منطقه گرفته تا درگیری‌های تاریخی با عثمانی، فلسطین همواره منشأ تحولات و مشکلات بزرگی بوده است. بااین‌حال، باید بدانیم هر انسانی که در هر نقطه‌ای از جهان مورد ظلم قرار می‌گیرد، شایسته حمایت است. طبیعی است که جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان کشوری اسلامی نسبت به ظلمی‌که علیه مسلمانان فلسطین روا می‌شود، حساس باشد، اما نباید توجه ما فقط یا عمدتاً به یک منطقه محدود شود. 
این نماینده مجلس شورای اسلامی ادامه داد: برای نمونه، جمعیت مسلمان اویغور در چین بسیار زیاد است و گزارش‌های متعددی درباره رفتارهای سختگیرانه و اقدامات سرکوبگرانه دولت چین علیه آنان وجود دارد، ازجمله جداسازی کودکان از خانواده‌ها و انتقال آنان به اردوگاه‌ها و تلاش برای تغییر نگرش و سبک زندگی‌شان به‌گونه‌ای که با آزادی دینی و فکری منافات دارد. اگر می‌خواهیم در برابر ظلم بایستیم، باید از همه کسانی که در جهان مورد ستم قرار می‌گیرند، حمایت کنیم. این رویکرد و بازتاب آن در رسانه حتی موجب افزایش وحدت خواهد شد.
سامه‌یح نجف‌آبادی تأکید کرد: تحقق چنین وحدتی به برنامه‌ریزی دقیق‌تر، صحیح‌تر و سنجیده‌تری نیاز دارد و صداوسیما به‌عنوان رسانه مرجع می‌تواند به این امر کمک زیادی کند.

بازخوانی سیره نبوی تا نهضت حسینی

نعیم شرافت، دبیر کارگروه هویت جهانی- امتی ستاد تحول صداوسیما درخصوص پرداخت به مفهوم وحدت اسلامی در رسانه ملی عنوان کرد: کارگروه هویت جهانی- امتی از سال گذشته مجموعه‌ای از برنامه‌ها را پیگیری و اسناد عملیات رسانه‌ای را طراحی کرد. هدف اصلی این کارگروه، ایجاد یک فرصت رسانه‌ای برای تقویت هویت مشترک مسلمانان، بازخوانی سیره پیامبر و تدوین مسائل روز جهان اسلام بود.
وی تصریح کرد: نگاه ما در سال گذشته این بود که سیره پیامبر(ص) را نه صرفاً به‌عنوان مجموعه‌ای از وقایع تاریخی، بلکه به‌عنوان الگویی برای مواجهه با مسائل امروز جهان اسلام ازجمله تمدن‌سازی، دانش، اخلاق اجتماعی، توجه به مستضعفان، جایگاه زن و خانواده، جوانان، گفت‌وگو با ادیان و مهم‌تر از همه، نحوه مواجهه جامعه اسلامی‌با تهدیدها و دشمنی‌های خارجی و داخلی موردتوجه قرار دهیم.
دبیر کارگروه هویت جهانی- امتی افزود: در این زمینه، مفردات موضوعی را استخراج و گزارش‌هایی تهیه کردیم و برای شبکه‌های مختلف سیما و صدا، برنامه‌هایی طراحی و ارائه شد. بخشی از این طرح‌ها به مرحله تولید رسید، اما رویکرد اصلی ما بیشتر غنی‌سازی برنامه‌های موجود بود و تا حدودی توانستیم تأثیر مثبتی بر آن‌ها بگذاریم.
شرافت اضافه کرد: البته امسال وضع متفاوت است. جنگ ۴۰روزه نشان داد که موضوع وحدت اسلامی فراتر از یک توصیه اخلاقی، یک ضرورت راهبردی برای جهان اسلام است. در چنین فضایی لازم است بر بحث وحدت امت اسلامی تأکید بیشتری شود. رهبر شهیدمان، همیشه بر بحث امت واحده تأکید داشتند و در سخنرانی‌ای در زمستان سال ۱۴۰۳، به دلیل فشارهای رسانه‌ای که القا می‌کرد دوران امت‌سازی تمام شده و دوران ملت‌هاست، ایشان صراحتاً فرمودند که من همیشه بر موضع خودم درباره امت واحده اصرار دارم. این یک حقیقت برای ما، یک اصل اساسی در بحث امت اسلامی و از اصول قرآنی است که باید به آن پایبند باشیم.
وی ادامه داد: کارگروه هویت جهانی- امتی، برنامه‌های خود را بر چند محور راهبردی متمرکز کرده است. نخست بازخوانی شخصیت پیامبر(ص) را در نظر داریم. این مسئله به‌عنوان محور هویت مشترک امت اسلامی، با رویکرد مقاومت و توانمندی در برابر تهدیدات خارجی، عزت، عدالت و تمدن‌سازی دنبال می‌شود. در گام بعد پیوند سیره نبوی با مسائل امروز را پیگیری می‌کنیم. به همین منظور پویشی با این مضمون ایجاد شده که اگر پیامبر امروز در میان ما بود، چه می‌کرد؟ و قرار است برنامه‌ها حول این محور شکل بگیرد. گام دیگر، تأکید بر مسئله فلسطین به‌عنوان مرکز ثقل وحدت اسلامی است به‌طوری‌که در جنگ اخیر، وابستگی پنهان برخی کشورهای عربی به رژیم صهیونیستی افشا و فاصله آن‌ها از امت اسلامی عیان شد. هدف دیگر ظرفیت قیام امام حسین(ع) به‌عنوان یک محور اشتراکی و ظلم‌ستیز میان همه مسلمانان و آزادی‌خواهان جهان است. این الگو، پس از ایستادگی جمهوری اسلامی در جنگ اخیر، به تغییر نگرش اهل‌سنت و افزایش حضور آنان در راهپیمایی اربعین منجر شده است، چراکه این قیام، روحیه استقلال‌طلبی و مطالبه‌گری را در ملت‌ها تقویت و ثابت کرده است که امکان رویارویی با قدرت‌های بزرگ وجود دارد.
دبیر کارگروه هویت جهانی- امتی اظهار کرد: ما این محورها را در برنامه‌های شاخص شبکه‌های مختلف دنبال می‌کنیم و از برنامه‌سازان نیز دعوت کردیم تا در جلسات مختلف، این محورها را با آن‌ها در میان بگذاریم تا در هفته وحدت و پس‌ازآن، گفتمان مشترکی ایجاد شود و از این ظرفیت جدید در جهان اسلام به نفع جمهوری اسلامی ایران استفاده کنیم.
شرافت با بیان اینکه چند سند و توافق‌نامه بین صداوسیما و سازمان فرهنگ و ارتباطات تنظیم شده تا استمرار این حرکت تضمین شود، یادآوری کرد: اکنون نیز در حال شناسایی نخبگان فعال و انقلابی کشورهای مسلمان هستیم تا با برقراری ارتباط، بتوانیم از محتوای تولیدی آن‌ها بهره ببریم؛ این اتفاق در کشورهای مختلف در حال پیشرفت است و چند کشور به‌عنوان نمونه انتخاب شده‌اند.
شرافت متذکر شد: ما سعی می‌کنیم این ارتباطات و شبکه‌سازی امتی، محدود به هفته وحدت و مناسبت‌ها نماند و در طول سال و حتی پس از جنگ ادامه یابد. تجمعات خیابانی ما برای دنیا الگو بوده و در شبکه‌های اجتماعی به‌شدت پوشش داده می‌شد. ما در حال فراهم کردن زمینه‌های این ارتباطات با برخی سازمان‌های مرتبط و فعالان رسانه‌ای کشورهای دیگر هستیم تا این پیوندها را مداوم کرده و به نتیجه برسانیم.

رویکرد وحدت‌محور جزئی از قوه ادراکی رسانه ملی است

مجاهد بنی‌عامریان، مدیرکل صداوسیمای کردستان باور دارد که اراده اساسی سازمان صداوسیما برای طرح وحدت به‌مثابه سرمایه اجتماعی است. وی درباره بازنمایی این مفهوم در رسانه ملی گفت: صداوسیما وحدت را نه به‌عنوان یک رویکرد رسانه‌ای یا حتی یک راهبرد تبلیغاتی، بلکه به‌عنوان امری ذاتی و وجودی می‌نگرد. ازاین‌رو رویکرد مبنایی به امت واحده جهانی به تأسی از منظومه فکری و معرفتی انقلاب اسلامی در محتوا و سازوکار رسانه ملی تجلی یافته است. براین‌اساس، رویکرد وحدت‌محور فقط به‌مثابه یک لنز یا عینک در مقابل چشم رسانه ملی نیست، بلکه جزئی از قوه ادراکی رسانه ملی است که نه‌فقط برای یک فصل و مناسبت، که برای کل ایام و بازنمایی هر آنچه در قاب تلویزیون و بر موج رادیو منعکس می‌شود به دیده وحدت‌محور نگریسته و درک می‌شود.
وی تصریح کرد: در عملکرد رسانه ملی هم اعمال رویکرد وحدت‌محور به‌خوبی قابل‌ردیابی است. سرلوحه قرار دادن وحدت ساحات در سطح جهانی، بازنمایی اقوام ایرانی و مذاهب اسلامی و اختصاص ساعات طلایی آنتن سراسری به اقصی‌نقاط کشور با هدف بازنمایی تنوعات آن و تجلی وحدت ملی و اسلامی از نمودهای بازنمایی مفهوم وحدت در رسانه ملی است.
وی درباره نقاط قوت و ضعف رسانه ملی در پرداختن به موضوع وحدت به‌عنوان یک سرمایه اجتماعی تصریح کرد: رویکرد وحدت‌محور در سند تحول رسانه ملی به تأسی از گفتمان امامین انقلاب اسلامی از نقاط عطف رسانه ملی در موضوع وحدت است که اهداف کلی محرومیت‌زدایی و عدالت‌گستری همسو با آن طراحی شده است.
بنی‌عامریان ادامه داد: براساس این رویکرد در محتوا و سازوکار، کارگروه‌های مختلف از حوزه برنامه‌ریزی ستادی تا برنامه‌سازی تولیدی برای به منصه‌ظهور نشاندن و بازنمایی وحدت ایجاد شده‌اند که طبیعتاً نشان‌دهنده اراده اساسی سازمان صداوسیما برای طرح وحدت به‌مثابه عنصر اساسی سرمایه اجتماعی است، اما دراین‌بین تنوع کنشگران عرصه فرهنگ و رسانه در کشور و همچنین تنوع دیدگاه افراد درخصوص مفهوم و مصادیق وحدت، گاهی روند روایت فراگیر درخصوص وحدت را مختل می‌کند.
مدیرکل صداوسیمای کردستان درباره شنیده شدن صدای علمای اهل‌سنت و نخبگان مناطق مختلف نیز اظهار کرد: در شبکه‌های استانی انعکاس صدای نخبگان محلی و علمای اهل‌سنت در حوزه‌های مختلف همواره در دستورکار برنامه‌سازی است و هر آنچه درخصوص مؤلفه‌های هویت ملی و انسجام اسلامی است فرصت عرضه و شنیده شدن در این شبکه‌ها را پیدا می‌کند.
وی افزود: ظرفیت و تجربه شبکه‌های استانی و شبکه‌های برون‌مرزی که مخاطب اهل‌سنت دارند و براساس ذائقه این دسته از مخاطبان و با درک زیست‌بوم رسانه‌ای وحدت‌محور در سطح ملی و امتی برنامه‌سازی می‌کنند، الگویی مناسب برای روایت وحدت در رسانه ملی در سطوح سراسری است.
بنی‌عامریان درخصوص بازنمایی وحدت در جریان جنگ اخیر در رسانه ملی عنوان کرد: از لحظات آغازین جنگ رمضان به‌طور واضح نمود وحدت در تولیدات رسانه ملی به چشم می‌آمد و از گفتار مجریان تا محتوای برنامه‌ها و نشانه‌های تصویری، همگی دلالت بر دربرگیری همه ایرانیان و امت اسلامی‌با تنوعات مختلف آن داشت.
وی متذکر شد: مقاومت ملت و حاکمیت ایران به‌عنوان یکی از اجزای امت اسلامی طبق آموزه‌های اسلامی محور روایت جنگ بود که هم‌زمان فراخوانی برای وحدت اسلامی در سطح منطقه و تبرّی از بیگانگان را نشانه می‌رفت و با اینکه رسانه‌های مختلف معاند برای خدشه وارد کردن بر این روایت برتر فعالیت می‌کردند، اما رسانه ملی توانست وحدت اسلامی و حتی شوق ساکنان مناطق هم‌جوار پایگاه‌های امریکایی پس از حملات واکنشی ایران را به‌عنوان مصداق هم‌سرنوشتی آحاد امت اسلامی و همدلی آنان با ایران را در قاب رسانه ترسیم کند.
مدیرکل صداوسیمای کردستان درخصوص دستیابی به گفتمان پایدار رسانه درخصوص وحدت پس از فروکش کردن جنگ نیز گفت: منطقاً جنگ تداوم دارد و رویکرد وحدت‌محور و امتی رسانه ملی هم استمرار دارد، اما تبدیل آن به گفتمان پایدار رسانه مستلزم اولویت‌بخشی به این مفهوم در رویکرد، محتوا و سازوکار توسط تمام دست‌اندرکاران است و می‌تواند به‌عنوان یک راهبرد کلان مدنظر سیاستگذاران رسانه ملی قرار گیرد.
وی در ارتباط با نمایش تنوع قومی و مذهبی ایران در پوشش جنگ نیز توضیح داد: بازنمایی ۱۷۴ شب حضور مردم در میدان‌ها و خیابان‌ها از شهرها و روستاهای کمتر معرفی‌شده کشور تا کلانشهرها در گستره جغرافیایی ایران با همه تنوعات قومی و مذهبی، نمودی از تلاش برای پوشش جنگ و بازتاب تصویر مشارکت ایرانیان بوده است.
بنی‌عامریان اظهار کرد: معرفی شهدای اقوام و مذاهب در کشور و شهدای غیرایرانی نظیر شهدای عراقی، افغانستانی و پاکستانی همگی در جهت رویکرد وحدت‌محور در پوشش جنگ بوده که رسانه ملی در تقابل با جنگ ترکیبی دشمنان آن را پیش برده و تا حد زیادی توانسته است نماینده تنوع قومی و مذهبی کشور باشد و البته تا نقطه مطلوب همچنان مسیر قابل پیمایش وجود دارد.

«ایران جان»؛ گام بلند در مسیر وحدت اقوام

رسول شکری‌نیا، مدیرکل صداوسیمای گلستان، به مناسبت هفته وحدت اسلامی و درخصوص این مفهوم در رسانه ملی عنوان کرد: وحدت یک اصل اساسی و دائم برای کشور است. کشور ما مجموعه‌ای از داشته‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و مذهبی است که افکار، گرایش‌ها، تفکرات و مذاهب گوناگون در آن حضور دارند. اقوام مختلف نیز در سراسر کشور زندگی می‌کنند و لازم است وحدت نظر، وحدت عمل و وحدت کلمه به‌صورت مستمر به جامعه یادآوری شود.
وی تصریح کرد: رسانه ملی، با توجه به ضوابط و دستورالعمل‌های موجود و همچنین طرح تحولی که طی سال‌های اخیر در آن اجرا شده است، همواره منادی وحدت بوده و تلاش کرده در مسیر تحقق وحدت جامع و کامل در همه ابعاد حرکت کند. این موضوع در استان‌هایی که از تنوع قومی و مذهبی بیشتری برخوردارند، اهمیت دوچندانی دارد. برای مثال، در استان گلستان ۱۷ قوم با مذاهب و تفکرات مختلف زندگی می‌کنند.
مدیرکل صداوسیمای گلستان افزود: این اقوام، ابتدا باید به رسمیت شناخته شوند و سپس در برنامه‌های مختلف وحدت‌افزا، بر نقاط اشتراک و محورهای مشترک آنان تمرکز شود. خوشبختانه در رویدادها و موضوعات گوناگون، این رویکرد دنبال شده است. برای نمونه، رویداد ملی «ایران جان» گام بلند و ویژه‌ای بود که رسانه توانست در مسیر وحدت اقوام بردارد. این موضوع در مناسبت‌های مختلف، به‌ویژه هفته وحدت و ایام ولادت پیامبر مکرم اسلام(ص) که نماد وحدت همه اقوام، فرق و مذاهب است، جلوه بیشتری پیدا می‌کند.
شکری‌نیا متذکر شد: رسانه ملی در جریان جنگ اخیر، بی‌سابقه‌ترین عملیات رسانه‌ای تاریخ خود را انجام داد. در بیش از 170 روز گذشته، از لحظه شهادت شهیدان، رزمندگان و مردم عزیز و مظلوم تا امروز، علاوه‌بر میدان خیابان، میدان دیپلماسی و میدان نبرد، میدان جدیدی به نام «میدان رسانه» را نیز پوشش داد و به این هماوردی و هم‌افزایی کمک کرد.
وی گفت: رسانه ملی ضمن معرفی شایسته این میدان و مقابله هم‌زمان با هجمه رسانه‌ای متکثر و متنوع دشمن، توانست با تکیه‌بر وحدت نظر، وحدت عمل و وحدت گفتمان، به بسیاری از مسائل پاسخ دهد و بخش درخور توجهی از حضور مردم در میدان را به تصویر بکشد. این موفقیت در سه یا چهار عملیات مهم جلوه پیدا کرد. ازجمله در تشییع شهدا که در ایران و عراق، جلوه‌ای گسترده از وحدت مردم را به نمایش گذاشت. همچنین در بیش از ۱70 شب حضور مردم در میدان‌ و خیابان، که عددی بسیار و بی‌نظیر بود، رسانه ملی در قالب‌های مختلف سیما، صدا، خبر و فضای مجازی، تمام‌قد پای‌کار آمد.
مدیرکل صداوسیمای گلستان ادامه داد: رسانه ملی به همه گرایش‌ها، تفکرات و قشرهای مختلف توجه کرد و افراد در سنین گوناگون توانستند خود را در قاب رسانه ملی ببینند. تقریباً می‌توان گفت رسانه ملی در مدتی که از جنگ می‌گذرد، مرجعیت نخست اخبار این حوزه را بر عهده داشته است. ما کشوری هستیم که با دشمنان زیادی مواجهیم و منافع دشمنان ما در این است که کشور دچار تفرقه شود. آنان با وحدت نظر و وحدت رویه ما مقابله می‌کنند. با وجود تأییدات و توصیه‌های رهبر شهیدمان و رهبر سوم انقلاب و همچنین حضور مردم، رسانه ملی تلاش تمام‌قد خود را برای تقویت وحدت به کار می‌گیرد.
شکری‌نیا اظهار کرد: ادامه این مسیر منوط به آن است که همه دستگاه‌ها، افراد، تریبون‌داران و کسانی که در عرصه‌های سیاست، فرهنگ و هنر فعالیت می‌کنند، به وحدت‌بخشی کمک کنند. رسانه ملی به‌تنهایی نمی‌تواند این مسئولیت را بر عهده بگیرد، اما طلایه‌دار این حرکت است.
وی افزود: ما در استان گلستان چهار یا پنج راهبرد مهم را پیگیری کرده‌ایم. نکته نخست این است که رسانه ملی نماد وحدت بوده و در گفتار، عملکرد، نقل‌قول‌ها و اقداماتی که انجام می‌دهد، تلاش کرده است همواره این نقش را ایفا کند و وحدت را به‌صورت واقعی محقق سازد.
مدیرکل صداوسیمای گلستان عنوان کرد: در این مسیر از علمای شیعه و اهل‌سنت، اندیشمندان، هنرمندان، چهره‌ها و شخصیت‌های مختلف اقوام گوناگون استفاده شده است. همان‌طور که رهبر حکیم شهیدمان فرموده بودند، گلستان می‌تواند نماد وحدت جهان اسلام باشد. ما تلاش کرده‌ایم در مراسم، جشن‌ها، سوگواری‌ها، موضوعات مختلف و میدان‌هایی که محل حضور مردم هستند، از همه سلیقه‌ها، علایق، اقوام و گروه‌های مختلف استفاده کنیم.
شکری‌نیا اضافه کرد: ما هر سال مجالس بزرگ وحدت را در استان برگزار می‌کنیم و امسال نیز چند برنامه برای این منظور پیش‌بینی شده است. جشن‌های بزرگ وحدت شیعه و اهل‌سنت طی هفته از دوازدهم تا هفدهم ربیع‌الاول برگزار می‌شود. در این هفته، چند برنامه کلان کشوری و استانی وجود دارد که رسانه ملی آن‌ها را به‌صورت زنده، هم در سیما و هم در صدا پوشش می‌دهد. علاوه‌بر این، استمرار جلسات و گفت‌وگوهایی که در میدان انجام می‌گیرد و تلفیق آن با موضوع وحدت، امسال موردتوجه قرار گرفته است.

حضور علمای سنی و شیعه در رسانه ملی مصداق وحدت‌آفرینی

اسعد خوشگوار، مدیر برنامه‌های تلویزیونی کانال سحر کردی، درباره نقش رسانه ملی در محتواسازی پیرامون وحدت اسلامی توضیح داد: رسانه ملی که همواره در سال‌های پس‌از انقلاب، با توجه به‌عنوانی که به آن داده شده، کوشیده رسانه‌ای متعلق به آحاد ملت و مربوط به همه قومیت‌ها و اقلیت‌ها باشد و همواره رویکردی مبتنی‌بر منویات بنیان‌گذار کبیر انقلاب اسلامی و پس از ایشان، رهبر مجاهد شهید داشته است. ایشان بارها و بارها، چه در کلام، رفتار و حتی در سفرهایشان، بر حفظ وحدت در میان آحاد ملت تأکید داشته‌اند. رسانه ملی نیز با تبعیت از منویات رهبر شهید انقلاب و بنیان‌گذار انقلاب اسلامی، تلاش کرده این اصل را در برنامه‌سازی، ساخت سریال و دیگر بخش‌ها رعایت کند.
وی ادامه داد: با توجه به حوزه مأموریت معاونت برون‌مرزی و کانال سحر کردی تلاش کردیم به بافت جامعه مخاطب هدف نزدیک شویم که اهل‌سنت نیز در آن حضور پررنگی دارند. ما سعی می‌کنیم محتواها به صورتی باشد که براساس نگاه وحدت‌آفرین نظام جمهوری اسلامی و سفارش‌هایی که رهبر مجاهد شهید مرتب درباره حفظ وحدت میان مسلمانان داشتند، پیش برویم. بحث وحدت فقط متعلق به داخل ایران نیست. در ابتدا شاید نگاه به وحدت میان مسلمانان و آحاد جامعه ایران بود، اما پس‌ازآن، با رهبر مجاهد شهید، این نگاه ابعادی جهانی یافت و حتی فراتر رفت و وحدت میان تمام آزادگان و آزادی‌خواهان دنیا مطرح شد. بر همین اساس، در شبکه سحر کردی پیش رفتیم و تلاش کردیم این مأموریت را، به‌ویژه در سال‌های اخیر به‌درستی دنبال کنیم.
خوشگوار اظهار کرد: از حدود سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱، با تغییر مدیریت کانال، تلاش بر این بوده است که بحث وحدت در طول سال و در همه برنامه‌ها رعایت شود. کوشیده‌ایم در برنامه‌های گفت‌وگومحور سیاسی، اجتماعی و تفریحی و در دیگر قالب‌ها، نگاه عمیقی به بحث وحدت داشته باشیم. در پنج سال اخیر این نگاه به‌شدت تقویت شده است، مثلاً در مراسم وداع با پیکر رهبر شهید، توجه ویژه‌تری به این موضوع داشتیم. ازجمله پخش سخنرانی‌هایی از رهبر انقلاب درباره لزوم وحدت میان مسلمانان و حتی پخش سفر تاریخی ایشان به استان کردستان در سال ۱۳۸۸ که برای مخاطب بسیار ارزشمند است.
وی تأکید کرد: تا قبل از سال ۱۳۸۸ شاید نگاه به استان کردستان بیشتر امنیتی بود، اما سفر تاریخی رهبر انقلاب به کردستان فصل جدیدی را در این استان آغاز کرد و اتفاقات خوبی برای کردها رقم زد. ما با تمرکز بر این سفر تاریخی، به لزوم و اهمیت وحدت در میان همه مسلمانان اشاره کردیم، چراکه امروز این موضوع فقط متعلق به ایران نیست و لازم است همه مسلمانان منطقه این وحدت را حفظ کنند.
مدیر برنامه‌های تلویزیونی کانال سحر کردی با اشاره به وقوع یک جهش فوق‌العاده در رسانه ملی طی پنج سال اخیر در حوزه وحدت و تعامل با اهل‌سنت، تأکید کرد: مصداق این جهش، فعالیت شبکه‌های استانی کردستان، کرمانشاه، ایلام و مهاباد و به‌ویژه شبکه سحر کردی است که با حضور حداکثری علمای اهل‌سنت در کنار علمای اهل تشیع، نگاهی وحدت‌آفرین را ترویج کرده‌اند. این رویکرد، به داخل کشور محدود نبوده و براساس مأموریت ذاتی رسانه، از نظرات علمای اهل‌سنت در خارج از مرزها ازجمله اقلیم کردستان عراق نیز در برنامه‌های زنده اجتماعی بهره گرفته شده است تا کثرت آرا حفظ شود.
وی در تبیین نقش رسانه ملی در جریان دفاع مقدس سوم، این عملکرد را در مقایسه با دفاع مقدس دوم، بی‌سابقه خواند و اظهار کرد: رسانه ملی با ایجاد گفتمان مقاومت و پیوند میان خیابان و میدان، حضور و وحدت مردم را در موقعیت اضطراری و پس از شهادت رهبر، تضمین کرد. به گفته وی، اهمیت این عملکرد در اعتراف رسانه‌های غرب و حتی رئیس‌جمهور امریکا نمود یافت، چراکه آن‌ها شکست اهدافشان در جنگ را متأثر از حضور مردم در میدان و تلاش‌های رسانه ملی برای وحدت‌آفرینی میان آحاد ملت می‌دانستند.
مدیر برنامه‌های تلویزیونی کانال سحر کردی تأکید کرد: مسئله فلسطین و قدس به محور عینی وحدت اسلامی تبدیل شده و نام فلسطین و محور مقاومت با نام انقلاب اسلامی عجین شده است. به‌گونه‌ای که در ۴۸ سال گذشته، هرگز نام فلسطین را در بزنگاه‌های تاریخ انقلاب جدا از آن نشنیده‌ایم؛ بنابراین میان آن‌ها پیوندی دینی، تاریخی و جدایی‌ناپذیر وجود دارد.
به باور وی، فلسطین یک حلقه ارتباط برای تقریب میان مذاهب اسلامی است و امروز همه مسلمانان جهان بر حمایت از مردم مظلوم فلسطین اتفاق نظر دارند و این دستاورد به لطف گفتمان انقلاب اسلامی حاصل شده است.
این تهیه‌کننده و مجری درباره اقدامات رسانه‌ای کانال سحر کردی در این حوزه گفت: علاوه‌بر پخش مستندهایی در حوزه فلسطین و مقاومت، یک برنامه گفت‌وگومحور زنده هفتگی با نام «القدس لنا» تولید می‌شود که در آن فقط به کارشناسان استودیو بسنده نمی‌شود، بلکه با حضور طیف‌های مختلف اهل‌سنت، به‌ویژه کردهای اهل‌سنت اقلیم کردستان عراق، این فهم برجسته می‌شود که فلسطین مسئله کل جهان اسلام است.
خوشگوار افزود: از دیگر تولیدات نیز می‌توان به مستندهای «نقض عبری»، «اسرائیل از درون»، «نسل‌الله حافظه لبنان» و مستند «یک روز در غزه» اشاره کرد که به‌صورت اختصاصی برای کانال سحر کردی ساخته شد. همچنین قرائت قرآن در غزه را نیز داشتیم.

با قرآن می‌توان به وحدت و انسجام کامل رسید

سیدمحمدحسین‌هاشمی‌گلپایگانی، تهیه‌کننده برنامه «محفل» که با تکیه‌بر قرآن به‌عنوان عامل وحدت‌بخش بین تمام مذاهب اسلامی‌به مخاطبان عرضه می‌شود، درخصوص بازنمایی این مفهوم در آنتن رسانه ملی بیان کرد: به نظرم قرآن ظرفیت‌های ویژه‌ای برای وحدت‌گرایی دارد و هنوز می‌توان با تولید محتوای خلاقانه، بیش از گذشته در رسانه ملی روی آن کار کرد. حجم برنامه‌هایی که درباره قرآن روی آنتن می‌رود، به نظرم همچنان کافی نیست و باید عمیق‌تر و گسترده‌تر شود، چراکه با قرآن می‌توان به وحدت و انسجام کامل رسید.
هاشمی‌گلپایگانی ادامه داد: فکر می‌کنم برنامه «محفل» الگوی موفقی ازنظر تمرکز بر قرآن به‌عنوان عامل وحدت‌بخش باشد. در این برنامه شوراهای مختلف، از طیف‌های گوناگون، حضور پیدا می‌کنند و میان ما و برادران اهل‌سنت ارتباط برقرار می‌شود و این الگو خوشبختانه در عمل، اثرگذاری ویژه‌ای داشته است. درواقع، وقتی عنصر وحدت‌بخشی مانند قرآن را محور قرار می‌دهیم، می‌توان این ایده را در موضوعات دیگری که میان مذاهب اسلامی‌گوناگون مشترک است نیز به کار گرفت و از آن الگوبرداری کرد.
این تهیه‌کننده اظهار کرد: وحدت باید یک راهبرد مهم در رسانه باشد، نه ابزاری که هر زمان به آن نیاز داشتیم، از آن استفاده کنیم. ما عادت کرده‌ایم هر وقت احساس نیاز کردیم، به موضوع وحدت بپردازیم، درحالی‌که وحدت باید بخشی از رفتار و عملکرد همیشگی ما باشد. 
وی تأکید کرد: اگر در عرصه‌های مختلف با اهل‌سنت برادری و همکاری می‌کنیم، باید این موضوع در عمل و به‌صورت مستمر دیده شود. در این صورت، وحدت به یک راهبرد واقعی تبدیل می‌شود و اثرگذاری بیشتری خواهد داشت و قطعاً از مناسبت‌زدگی و کلیشه‌پردازی نیز دور خواهد شد.
هاشمی‌گلپایگانی با اشاره به نقش مؤثر وحدت بین همه مذاهب و قومیت‌های ایرانی در ایام جنگ تحمیلی و مقاومت ایرانیان، توضیح داد: اگر فقط در پیچ‌های تاریخی به یاد وحدت باشیم، وحدت برای ما جنبه مناسبتی یا ابزاری پیدا می‌کند. باید پرسید آیا در زمان‌های دیگر نیز وحدت جزو برنامه‌ها و اقدامات ما هست یا فقط زمانی که جنگ، اغتشاش یا درگیری پیش می‌آید، از آن سخن می‌گوییم؟
این برنامه‌ساز عنوان کرد: پرداختن به وحدت در زمان جنگ بسیار خوب بود و باید از همه افرادی که برای وحدت‌بخشی در کشور و میان سایر مسلمین تلاش می‌کنند تشکر کرد، اما آیا در طول سال نیز به این موضوع توجه می‌کنیم؟ آیا از برادران اهل‌سنتی که واقعاً پای انقلاب و آرمان‌های کشور ایستاده‌اند دعوت می‌کنیم، با آن‌ها گفت‌وگو می‌کنیم و سهمی‌برای حضور و بیان دیدگاه‌هایشان در نظر می‌گیریم؟
هاشمی‌گلپایگانی با بیان اینکه در بازنمایی وحدت در رسانه ملی، هنوز تناسب لازم با تنوع قومی، فرهنگی و مذهبی کشور به‌طور کامل ایجاد نشده است، اظهار کرد: دستاوردی که در دوران جنگ به‌واسطه وحدت به وجود آمد، این بود که همه مردم کنار هم قرار گرفتند و نوعی انسجام شکل گرفت.
وی متذکر شد: اکنون نباید اجازه بدهیم این انسجام از بین برود و دوباره به اختلاف‌ها و درگیری‌های گذشته بازگردیم. فضایی که در آن همه یکدل و هم‌جهت شدند، باید حفظ شود و برای استمرار آن تلاش کنیم. در این میان رسانه ملی نقش مهمی درزمینه تبیین چنین نیازی بر عهده دارد.
هاشمی‌گلپایگانی اضافه کرد: برای رسیدن به یک گفتمان پایدار رسانه‌ای درزمینه وحدت اسلامی، باید ارتباط خود را با رسانه‌های همسو، رسانه‌های جریان مقاومت و دیگر رسانه‌های دغدغه‌مند افزایش دهیم. همچنین باید از رفتارهای سلیقه‌ای فاصله بگیریم و اصولی‌تر عمل کنیم.
وی ضمن بیان اینکه در رسانه ملی، قالب‌های مختلف برنامه‌سازی باید موردتوجه قرار بگیرد، یادآوری کرد: در سال‌های اخیر، برنامه‌های نمایشی خوبی تولید شده، اما همچنان لازم است از قالب‌های متنوع‌تری در ارتباط با مسئله وحدت استفاده کنیم. هم‌اکنون بخش زیادی از برنامه‌های ما گفت‌وگومحور شده است، درحالی‌که قالب‌های دیگر نیز ظرفیت بالایی دارند و باید به آن‌ها توجه شود.