حماسهای که از خاکریزهای هشتساله دفاع مقدس تا نبردهای امروز در برابر جبهه صهیونیستی امریکایی و حامیان غربیاش امتداد یافته، با ایثار و ایستادگی تاریخی ملتی رقم خورده که همواره ستون استوار این سرزمین بودهاند.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، اکنون در تلاطم همین آوردگاه سرنوشتساز، پرسش بنیادین این است: آیا دوربینهای رسانه توانستهاند شکوه و رنج این مردم حماسهساز را بیپیرایه به تصویر بکشند؟ همزمان با فرارسیدن هفته دفاع مقدس، در گفتوگو با جمعی از فیلمسازان و تهیهکنندگان، کموکیف بازنمایی غیرت مردم و مسیر رسیدن به آثاری مانا، اصیل و همنفس با جامعه را واکاوی کردهایم.
درک شکوه حماسه نیازمند گذر زمان است
مجتبی فراورده، تهیهکننده سینما و تلویزیون در رابطه با روایتها و تولیدات رسانهای در طول دوران دفاع مقدس، از جنگ تحمیلی هشتساله تا جنگهای اخیر، بیان کرد: طبیعتاً در دوران هشتساله دفاع مقدس که مدتزمان نسبتاً طولانی از آن سالها گذشته، تولیدات قابلتوجه و مناسبی در رسانه ملی و سایر گونههای نمایشی مشاهده میکنیم، اما اگر بخواهیم ازمنظر جنگ رمضان و جنگ ۴۰ روزه و روزهایی که اکنون سپری میکنیم به موضوع بپردازیم، هنوز آثار ی درخور تولید نشده است.
وی تصریح کرد: تولیداتی درزمینه دفاع مقدس در این مدت انجام شده، ولی به نظر میرسد این آثار بیشتر از سر تکلیف ساخته شدهاند و نمونههایی نبوده که به درد جامعه بخورند. یکی از راههای رسیدن به تولیدات دفاع مقدسی که نقش مردم و قهرمانی آنان در نبردها را بهدرستی به تصویر بکشد، این است که تولیدکنندههای متخصص به سازمان صداوسیما معرفی شوند. بعد سازمان میتواند روی ایدهها و پیشنهادهای این افراد تحقیق کند و زمینه همکاری با این هنرمندان برای ساخت سریال دفاع مقدسی که تصویر دقیقی از مردم نشان دهد، فراهم شود.
فراورده متذکر شد: گاهی تصمیمگیریها به سمتی میرود که سریالها با مضمون دفاع مقدس برای مردم ساخته نمیشود، بلکه برای سازمانهاست. از مجموعه کارهایی که برای ایام جنگ رمضان تولید شده، تنها چند مورد موفق را مشاهده کردیم و اتفاقاً گزارشهای تلویزیونی خیلی قوت بیشتری دارند و حضور و اراده و فعالیت مردم را روایت میکنند، اما در برخی از آثار نمایشی اصلاً مردم حضور و بروز ندارند.
وی ادامه داد: اصل موضوع مقاومت مردم در گذشته و در همین روزها، ظرفیت دراماتیک بالایی دارد. من فکر میکنم باید کمی صبر کنیم و از تجربههایی که در جنگهای اخیر حاصل شد، درس بگیریم و عظمت را بفهمیم، بعد انتظار داشته باشیم تولیدات نمایشی خوبی در این زمینه روانه آنتن شود. انسان زمانی که پای کوه دماوند با آن بزرگی هم بایستد، نمیتواند عظمت آن را درک کند و وقتی کمی فاصله میگیرد شکوه دماوند را مشاهده میکند. من باور دارم که صحبت از وقایع بزرگ تاریخی همیشه به تأمل بیشتری نیاز دارد.
این فیلمساز عنوان کرد: مسئله دیگری که وجود دارد سفارش دادن تولید این نوع آثار است. اگر صرفاً مدیران تصمیم بگیرند که در حوزههای موردنظر خودشان فیلم و سریال تولید شود. نتیجه چنین رویکردی چه خواهد شد؟ خودشان و جامعه از بسیاری تولیدات خلاقانه محروم میشوند. در چنین حالتی، بیشتر از اینکه هنرمندان برای ارائه کارهای خود دعوت شوند، به آنها تولید آثاری متناسب با نقطهنظرها و اهداف مدیران سفارش داده میشود و این پدیده میتواند به آثار دفاع مقدسی هم آسیب بزند.
فراورده گفت: شاید به همین دلیل ما زاویه دید شاخصی در برخی آثاری که در جنگ رمضان و جنگ ۴۰ روزه روی آنتن رفت نمیبینیم و دلیلش این است که این دسته از آثار از دل تجربه و زیست واقعی مردم بیرون نمیآیند.
وی با تأکید بر اینکه نباید برای تولید اثر دفاع مقدسی با هدف نمایش مردم و رشادتهای آنها سهمبندی کنیم، توضیح داد: وقتی میگوییم سهم زنان، سهم مادران، سهم کارگران، سهم رفتگران و… از جنگ را نمایش دهیم، با این دستهبندی محدودیت ایجاد میکنیم و اتفاقاً دیگر نمیتوانیم مردم واقعی را نمایش دهیم. ما باید حرکتهای مردمی در دفاع از کشور را فارغ از اینکه در چه دستهبندی اجتماعی قرار میگیرند، در آثار نمایشی نشان دهیم.
فراورده درباره ماندگاری آثار دفاع مقدس در رسانه ملی نیز افزود: ما باید کمیبه خودمان فرصت بدهیم و با گذر زمان منتظر تولید آثار بهتری درباره مردم و رشادت آنها در جنگ تحمیلی دوم و سوم باشیم.
این تهیهکننده درباره تعریف ایثار و شهادت در جنگ تحمیلی هشتساله و حسوحال آدمهای آن دوره با انسانهای امروزی نیز گفت: من باور دارم که صفات مثبت و فطری همیشه برای انسانها ارزشمند بوده و هست و دفاع از کشور و فداکاری و مقاومت نیز همیشه همین معنای مثبت را داشته است. ارزش معنای ایثار و شهادت تغییر نکرده، فقط ما در دوره جنگ هشتساله حالتی را تجربه کردیم که میتوانستیم برای روایت قصههایش در خط مقدم حضور داشته باشیم.
این تهیهکننده اضافه کرد: اکنون از رزمندههایی که پای لانچرها و موشکها دلاوری میکنند دور هستیم و نمیتوانیم منش آنها را از نزدیک ببینیم و درواقع نمیتوانیم دوربینها را به دل نیروی دریایی ببریم. با گذر زمان و متعادل شدن شرایط، راحتتر میتوانیم وارد بطن ماجرا شویم و روایتها را از رزمندههایمان که جزو مردم همین کشور هستند دریافت کنیم. همان شوکی که در اثر جنگ و شهادتها به مردم و هنرمندان نیز وارد شده است و باید کمی صبر کنیم تا فیلمسازان این اتفاقات را هضم کنند و بتوانند روایت دقیقتری از مردم و نقشی که در جنگ برعهده داشتند، ارائه بدهند.
روایتهای ماندگار جنگ در بستر تاریخ جوانه میزنند
محمدجواد موحد، تهیهکننده سینما و تلویزیون که اخیرا «سرو سپید سرخ» را از او روی آنتن شبکه یک سیما به تماشا نشستیم، درباره نقش سریالها و سایر محتواهای مرتبط با دفاع مقدس از جنگ ایران و عراق تا مقاومت امروز کشور در برابر امریکا و اسرائیل، در آشنایی مخاطب با سطح عمیقتری از مفهوم دفاع مقدس و مقاومت بیان کرد: ارزیابی میزان تأثیر آثار هنری و رسانهای بر مخاطب، نیازمند گذری طولانی از زمان است. بااینحال، در بررسی تجربیات تاریخی ایران، بهویژه دوران دفاع مقدس، میتوان با اطمینان گفت که ما در خلق ادبیات مرتبط با این موضوع موفق بودیم که توانست پیوندی عمیق میان ملت و واقعیتهای آن دوران برقرار کند.
وی افزود: براساس تحلیلهای انجام گرفته، توفیق در بازنمایی دقیق وقایع جنگ هشتساله، باعث شده است که اکثر قریب به اتفاق جامعه، شهدای این دوران را قهرمانان حقیقی کشور بدانند. این سطح از پذیرش و درک عمومی، نشاندهنده آن است که هنر و رسانه توانستهاند روایتهای واقعی را بهگونهای بازنمایی کنند که مردم با آن همذاتپنداری نمایند و نسبت به آن، حس و تحلیل درستی پیدا کنند.
تهیهکننده «سرو، سپید، سرخ» درباره تولیدات صداوسیما با محوریت دفاع مقدس و بازنمایی تصویر واقعی مردم و رشادتهای آنها نیز بیان کرد: رسانه ملی در ایام جنگ، بهویژه در جریان جنگ اخیر، تلاشهایی ستودنی داشته است. در زمان وقوع جنگ، حوزه خبر اهمیتی ویژه و حیاتی پیدا میکند. رسانه ملی علاوه بر پوشش اخبار، ازطریق تولید فیلمهای مستند، روایتهایی از مردم و قشرهای مختلف جامعه ارائه داده است. همچنین برنامههای تحلیلی سازمان صداوسیما نقش بسزایی در ارتقای سطح آگاهی و فهم عمومی مردم داشته است، تا جاییکه بهواسطه بخشی از همین تحلیلها، امروز مردم در خیابانها حضور دارند.
وی یادآوری کرد: در دنیایی که رسانهها بهصورت ثانیه به ثانیه برای ملت ایران برنامهریزی و محتوا تولید میکنند، سهم رسانه ملی باید بسیار فراتر از وضعیت موجود باشد. ما امیدواریم که هم در سطح تولید و هم در سطح حمایت، همت بیشتری صورت گیرد. نمونهای از این تلاش و همت را در محصولاتی مانند سریال «سرو، سپید، سرخ» مشاهده کردیم؛ جایی که روایتهای داستانی و قصهگویانه از ماجرای جنگ با هدایت و توجه ویژه مدیران سازمان صداوسیما و در قالب همکاری مشترک چندسازمانی، به روی آنتن رفت. ما انتظار داریم این روند در آینده با حمایت و همتی دوچندان، گسترش یابد.
وی تصریح کرد: ساخت آثار نمایشی درباره دفاع مقدس چه دفاع مقدس هشتساله و جنگ با عراق و چه دو جنگ اخیر، یک ضرورت قطعی است، چراکه حتی اگر فرض کنیم این آثار تأثیر فوری نداشته باشند، در حقیقت نوعی تاریخ شفاهی و محصولی ماندگار در دل تاریخ هستند. شاید یک قرن دیگر، هنگامیکه جوانان آن دوران بخواهند جنگهای این برهه و فضای ایران در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ را بشناسند، بیتردید یکی از منابعی که به آن رجوع خواهند کرد، همین سریالها و تولیدات نمایشی است که به دلیل داشتن قصه و نزدیکی به زیست مردم، میتوانند ارتباط بهتر و عمیقتری برقرار کنند. از این منظر، تولید چنین آثاری اهمیتی راهبردی دارد.
موحد متذکر شد: طبیعتاً هرچه زمان بگذرد و از تبوتاب واقعه فاصله بگیریم، روایتهای تازه و ابعاد جدیدتری بازگو خواهد شد. اکنون بسیاری از افراد هنوز درگیر بحران و فضای جنگ هستند ازجمله رزمندگان و نیروهای نظامیکه فرصت بازگویی تجربیاتشان را نیافتهاند و بیشک در سالهای آتی قصهها، شجاعتها، حماسهها و ایثارگریهای خود را روایت خواهند کرد.
موحد عنوان کرد: همانطور که در تاریخ سینمای دفاع مقدس نیز شاهد بودیم، جریان تولید آثار ماندگار از اواخر دهه ۶۰ و حدود هفت تا هشت سال پس از شروع جنگ تحمیلی آغاز شد تا توانستیم به آثاری عمیقتر، انسانیتر و باورپذیرتر دست پیدا کنیم. برخی از شاهکارها نیز دههها بعد خلق شدند. مانند ساخت اثری فاخر درباره شهید مهدی باکری به نام «موقعیت مهدی» در اواخر دهه ۹۰ که بیش از ۳۰ سال پس از شهادت وی ساخته شد. این تجربه تاریخی نشان میدهد که برای خلق اثری عمیق و اثرگذار، نیازمند فاصله گرفتن از رویداد و شنیدن تمام روایتها هستیم.
این تهیهکننده اظهار کرد: درعینحال که تولید آثاری چون سریال «سرو، سفید، سرخ» برای ثبت حالوهوای این روزهای کشور و مردم بسیار لازم است، اما برای دستیابی به آثاری عمیقتر و ماندگارتر، باید فرصت و زمان بیشتری در اختیار هنرمندان قرار داد.
همنفسی با قهرمانان هنر را ماندگار میکند
علیرضا اسحاقی، نویسنده و کارگردان درباره بازنمایی رشادت و ایثار ملت ایران در قاب رسانه ملی از جنگ عراق تا جنگ با امریکا و اسرائیل اظهار کرد: حضور مردم و اینکه رسانه ملی، تلویزیون و سایر ساحتهای هنری ازجمله سینما، رمان، داستان و نمایشنامه به سمت مردمیشدن حرکت کنند، در حقیقت یک آرمان و آرزوی همیشگی است و این مسیر و تلاش بههیچوجه نباید متوقف شود.
وی تصریح کرد: به فراخور توان و ظرفیتهای سازمان صداوسیما هرچند نواقص و کاستیهای فراوانی وجود دارد، آثاری که در حوزه دفاع مقدس روانه آنتن شدهاند، همواره در پی تحقق این هدف بودهاند. بااینحال، همچنان فاصله محسوسی با نقطه مطلوب داریم. برای آنکه یک اثر به معنای واقعی کلمه مردمیشود، باید در درجه نخست دیدنی و جذاب باشد. یعنی هم جنبههای زیباییشناسی و جذابیتهای بصری و روایی در آن رعایت شود و هم واقعهنمایی بهگونهای صورت پذیرد که مخاطب و مردم بتوانند به شکلی ملموس و عمیق با آن همذاتپنداری کنند و با آن ارتباط بگیرند.
این فیلمساز ادامه داد: راز اصلی مردمیشدن یک اثر دفاع مقدسی در این است که هنرمند مانند مردم در میدان حضور داشته باشد، همانند آنان بیندیشد و رفتار کند.
اسحاقی با ابراز امیدواری نسبت به حرکت بهسوی مردمیشدن واقعی آثار دفاع مقدسی، تأکید کرد که صرف نمایش مردم در قاب رسانه کافی نیست، بلکه اثر باید با کیفیت بالا بر جان مخاطب بنشیند.
نویسنده سریال «بیگانگان» با اشاره به پدیده شتابزدگی در تولید، اضافه کرد: کیفیت یک اثر به عمق پژوهش و ظرافت نگارش بستگی دارد، نه به زمان کوتاهی که صرف تولید آن شده است. ما در بازنمایی ارزشهای بنیادین انقلاب و دفاع مقدس، همچنین در حوزه نقش زنان و کودکان در رسانه، دچار عقبافتادگی هستیم و رسانه ملی باید با همتی مضاعف این خلأ را جبران کند.
این هنرمند با بیان اینکه مدیران و سیاستگذاران فرهنگی موظفاند عناصر متعهد، مستعد و دغدغهمند از نویسنده و کارگردان تا بازیگر را شناسایی کنند، افزود: درست همانگونه که ما مردم ایثارگر کف میدان را بهواسطه تعهد و احساس مسئولیتشان میشناسیم که از کار، آسایش و زندگی خود میگذرند و در بزنگاهها به میدان میآیند تا امنیت، ارزشها و اهداف این کشور حفظ شود.
وی تصریح کرد: این افراد با کسی که صرفاً گوشه خانه نشسته و نظارهگر است، تفاوت بنیادین دارند. البته همه آحاد ملت محترماند، اما هرگز آنان که درصحنه مجاهدت میکنند با آنان که کنارهگیری کردهاند، برابر نیستند. تولیدات دفاع مقدسی دقیقاً باید این افراد را به تصویر بکشند و این احساس را در مردم ایجاد کنند که بهعنوان قهرمانان میدان مقاومت و دفاع، دیده میشوند.
اخلاص و حضور پیوندساز هنر با مردم
مسعود دهنوی، کارگردان تلویزیون و مستندساز که اخیرا مجموعه «مادران» درباره مادران شهدا را از وی روی آنتن تلویزیون به تماشا نشستیم، در ارتباط با بازنمایی تصویر مردم مبعوث ایران در تولیدات دفاع مقدسی طی دهههای گذشته تاکنون اظهار کرد: فکر میکنم با همه تلاشهای صورتگرفته هنوز نتوانستهایم تصویر حداقلی از حقیقت و عظمت مردمیکه در این چند ماه در خیابان بودند را نشان بدهیم. نه اینکه اصلاً نخواستیم یا این توانایی وجود نداشت. مسئله این بود که مردم در این مقطع زمانی از رسانه جلوتر بودند. حتی مردم تعیین میکردند که رسانه کجا باشد و حضورشان در خیابان چگونه روایت شود.
وی تصریح کرد: به نظرم هنوز تا نقطهای که بتوانیم وقایع پس از شهادت قائد امت در ۹ اسفند سال ۱۴۰۴ و حضور مردم در خیابانها که تاکنون ادامه پیدا کرده و جنگ و درگیریهایی که رخ داده را درک کنیم تا بدانیم این حماسه براساس چه ظرفیتی شکل گرفته و چطور ادامه پیدا کرده و اثرگذاری آن در کشور و منطقه و همچنین در جامعه نخبگان و سیاسیون چگونه بوده است.
کارگردان سریال «مادران» درباره تأثیر ساخت سریال دفاع مقدسی با محوریت رشادت و مقاومت مردم توضیح داد: لزوماً بهترین قالب برای این امر تولیدات نمایشی نیست، مستند قالب جدیتری است، به خاطر اینکه آدمهای واقعی و انگیزهها را نشان میدهد. البته آثار داستانی هم فضا و مخاطب بیشتری در تلویزیون دارد و فراگیرتر است. منطقی است که شاید اگر در حوزه مستند برای تلویزیون خیلی قوی کار کنیم، اثرگذاری بیشتری داشته باشد.
دهنوی اضافه کرد: اما در فضای نمایشی هم واقعاً کسانی که دستبهقلم میشوند یا کسانی که درخصوص دفاع مقدس و تعریف رشادت مردم مینویسند، باید درکی از این موضوع داشته باشند؛ یعنی باید این شرایط را زیست کرده باشند تا بفهمند آنجا چه خبر است. به نظر من در مواردی که مخاطب نتواند با اثر دفاع مقدسی ارتباط برقرار کند بیشتر به این خاطر است که سازنده زیست جدی در آن فضا نداشته است.
این فیلمساز درخصوص ماندگاری تولیدات دفاع مقدسی این دوره مانند فیلمها و سریالهایی که درخصوص دفاع مقدس هشتساله ماندگار شدند، بیان کرد: من فکر میکنم ماندگاری اثر را خدا تعیین میکند. اگر فیلمسازی اخلاص داشته باشد، با قالب و محتوای دقیق و متناسب با آنچه مردم واقعاً از جنگ تجربه کردهاند میتواند به اثری دست پیدا کند که ماندگار شوند.
وی با اشاره به نقش زنان در دفاع مقدس از جنگ تحمیلی هشتساله تا جنگهای اخیر اظهار کرد: واقعاً نقش زنان قابلانکار نیست. سریال «مادران» با همین هدف تولید شد و با همکاری بنیاد شهید سعی میکنیم سریال «پدران» و «همسران» را نیز تولید کنیم. در جنگهای اخیر هم دیدیم که همسران شهدا چه نقش مهمی در مسیری که شهدا طی کردهاند بر عهده داشتهاند.