امروزه صحنه اصلی نبردها دیگر صرفاً به میدانهای نظامی محدود نیست؛ «جنگ روایتها» در فضای رسانهای به میدان نبرد حقیقی تبدیل شده است. در این میان، جنگ تنها در خطوط مقدم شکل نمیگیرد، بلکه در صدر اخبار و بستر رسانهها نیز جریان دارد؛ جایی که پیروزی را نهفقط سلاحهای پیشرفته، بلکه قدرت رسانهها رقم میزند؛ رسانههایی که با اثرگذاری بر افکار عمومی و تسخیر دلها، روایت نخست را در اختیار میگیرند.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، با این حال، ایران ـ یا دقیقتر بگوییم ملت ایران ـ توانست بسیاری از معادلات جهانی را بر هم بزند و قدرتی فراتر از توان نظامی و حتی فراتر از دستگاههای دروغپراکنی رسانههای معاند را به رخ جهانیان بکشد؛ قدرتی که بهزیبایی در قاب رسانه ملی در سراسر کشور جلوهگر شد و بازتاب آن، مخاطبان بسیاری را در سراسر جهان شگفتزده کرد. از همینرو، در این شماره از هفتهنامه صداوسیما دیدگاه رضا بهنام قاسمپور، معاون سیمای استانی کرمانشاه را درباره نقش رسانه ـ بهویژه شبکههای استانی ـ در جنگ روایتها و از سویی تمهیدات و اقدامات سیمای کرمانشاه، بهعنوان یکی از شبکههای استانی، در مواجهه با دو جنگ تحمیلی اخیر (معروف به «جنگ ۱۲ روزه» و «جنگ تحمیلی رمضان») جویا شدیم، بهویژه آنکه کرمانشاه، بهعنوان یکی از استانهای مرزی کشور، همواره در برابر تجاوز به این آبوخاک بهویژه از زمان جنگ تحمیلی نخست طی هشت سال دفاع مقدس، سینه سپر کرده و شجاعت، دلاوری و میهندوستی مردم نجیب آن، در تاریخ زبانزد بوده است.
طنین نجواهای نزدیک در فریاد بلند یک ملت
رضا بهنام قاسمپور، معاون سیمای استانی زاگرس ابتدا به اهمیت «جنگ روایتها» بهعنوان یکی از پیچیدهترین و حیاتیترین مباحث در دنیای مدرن اشاره کرد و گفت: در «جنگ روایتها» در واقع، جنگ بر سر این است که «چه چیزی اتفاق افتاده است» و آن اتفاق چگونه باید دیده شود؟ در این میان، رسانهها از نقش یک ناظر خارج و به «جبهه جنگ» تبدیل میشوند. در جنگ روایتها، حقیقت لزوماً آن چیزی نیست که رخ داده، بلکه آن چیزی است که رسانه «روایت میکند». قاسمپور در پاسخ به این پرسش که چرا نقش شبکههای استانی در جنگ روایتها مهم و کلیدی است، گفت: اگر رسانه ملی را مانند یک «فریاد بلند» در نظر بگیریم که همه را مخاطب قرار میدهد، شبکههای استانی مانند «نجواهای نزدیک» هستند. در واقع اهمیت و نقش شبکههای استانی در جنگ روایتها در چند نکته اساسی نهفته است که میتوان آن را در نزدیکی فرهنگی و زبانی اعتماد بیشتر، مدیریت بحران در گستره محلی، برجسته کردن هویتهای بومی و تبدیل مسائل کلی به مسائل ملموس خلاصه کرد.
- نزدیکی فرهنگی و زبانی اعتماد بیشتر: مردم به رسانهای که با لهجه خودشان، با فرهنگ خودشان و با مسائل روزمره زندگیشان صحبت میکند، بیشتر از رسانههای سراسری اعتماد دارند. در جنگ روایتها، «اعتماد» اصلیترین سلاح است. وقتی یک شبکه استانی موضوعی را روایت میکند، مخاطب آن را «خودمانیتر» و «واقعیتر» میپندارد و میپذیرد.
- مدیریت بحران در گستره محلی: در زمان جنگ یا درگیریهای سیاسی، روایتهای اشتباه یا شایعات در سطح محلی میتواند باعث آشوب شود. در این میان شبکههای استانی میتوانند با ارائه اطلاعات دقیق و متناسب با نیاز منطقه، روایتهای مخرب یا شایعات خارجی را خنثی کنند.
- برجسته کردن هویتهای بومی: جنگ روایتها اغلب میکوشد هویتهای ملی را تضعیف کند. شبکههای استانی با تمرکز بر فرهنگ، تاریخ و زبان محلی، مانند یک لنگر عمل میکنند که هویت جامعه را در برابر روایتهای بیگانه یا یکدستسازیشده، حفظ میکنند.
- تبدیل مسائل کلی به مسائل ملموس: یک اتفاق سیاسی بزرگ در سطح ملی، ممکن است برای یک شهروند در یک استان دورافتاده، انتزاعی باشد. شبکه استانی وظیفه دارد این اتفاق بزرگ را به زبان «تأثیر آن بر زندگی روزمره مردم آن استان» ترجمه کند. این کار باعث میشود روایت ملی، در ذهن مخاطب محلی نهادینه شود.
شبکههای استانی خط مقدم دفاع فرهنگی و روانی
درمجموع اگر رسانه ملی، «سپر دفاعی» کشور در برابر روایتهای بیگانه باشند، شبکههای استانی «خط مقدم دفاع فرهنگی و روانی» در لایههای عمیق جامعه هستند؛ آنها با تبدیل روایتهای کلان به تجربههای ملموس محلی، قدرت پایداری یک جامعه را در برابر جنگهای نرم افزایش میدهند. در دوران جنگ تحمیلی هشت سال دفاع مقدس، جنگ 12روزه، فتنه صهیونی- امریکایی و جنگ تحمیلی رمضان، صداوسیما نقش بسیار حیاتی و حتی «جبهه دوم» را ایفا میکرد. اگر بخواهیم مهمترین اقدام آن را بررسی کنیم، نمیتوان به یک مورد واحد اشاره کرد، اما میتوان «ساخت و مدیریت روایت دفاع مقدس» را بهعنوان بزرگترین و اثرگذارترین اقدام آنها برشمرد.
به گفته معاون سیمای استانی کرمانشاه، مهمترین ابعاد این اقدام بدین شرح است:
۱) تبدیل شدن به «جبهه روانی» روایتگری مقاومت: مهمترین کار صداوسیما، جلوگیری از فروپاشی و تقویت روحی مردم و جبهه واحد بود. در زمانی که دشمن سعی داشت با پخش اخبار ناامیدکننده، روحیه ملت را بشکند، صداوسیما با انتشار اخبار پیروزیها، آنها را بهگونهای روایت میکرد که حس قدرت و امید را در مردم زنده نگه دارد.
۲) ایجاد پیوند عاطفی میان پشت جبهه و خط مقدم: از سویی صداوسیما توانست میان «جنگ» (جبهه عملیاتی) خط مقدم نیروهای مسلح و «شهر» (جبهه داخلی) پل ارتباطی ایجاد کند که این کار از طریق اقدامات زیر انجام شد:
- برنامههای مستند و گزارشهای میدانی: نمایش قدرت و اقتدار رزمندگان، سختیهای آنها و حتی لحظات خداحافظی با خانوادهها، باعث میشد مردم در شهر با درد و رنج سربازان همدردی و از طریق بسیج و کمکهای مردمی، از آنها حمایت کنند.
- برنامههای مذهبی و معنوی: استفاده از فضای مذهبی (مانند برنامههای مربوط به ماه رمضان، اجتماع مردمیهای روزانه و شبانه) برای تبیین این مفهوم که «این جنگ، جهاد است»، به مردم معنا و هدف میبخشید.
۳) مدیریت فضای اطلاعاتی در برابر جنگ روانی دشمن: در دوران دفاع مقدس هشتساله، دشمن از طریق رادیوهای خارجی (مانند رادیو اسرائیل، صدای آمریکا یا BBC فارسی) تلاش میکرد روایتهای دروغین و ناامیدکننده پخش کند. اقدام کلیدی صداوسیما در اینجا، «واکنش سریع و پوشش گسترده» و همان روایت اول و حفظ مرجعیت رسانه ملی و استانی بود، تا روایتهای بیگانه و دروغین را با روایتهای ملی، اسلامی و واقعی جایگزین کند.
۴) مستندسازی تاریخی ثبت خاطرات: صداوسیما با تهیه مستندهای بینظیر از عملیات، در واقع در حال نوشتن تاریخ بود. این کار نهتنها برای زمان جنگ، بلکه برای نسلهای آینده که قرار بود از این جنگ باخبر شوند، یک میراث ماندگار ایجاد کرد.
اگر بخواهیم در یک جمله بگوییم، مهمترین اقدام صداوسیما، «تولید و ترویج روایتِ پیروزمندانه و مقدس بودنِ دفاع مقدس» بود که باعث شد هم روحیه رزمندگان در خط مقدم حفظ شود و هم همبستگی ملی در پشت جبهه برای حمایت از آنها، هرگز از بین نرود.
یکی از مؤلفههای تقویت مقاومت، وحدت و «اتحاد مقدس» که باعث شد مردم ایران اسلامی در شهرها و روستاهای کشور در این نود و اندی روز و شب تبلور یابد و ضریب نفوذ بالایی در تقویت روحیه مردم ایجاد کند، همراهی رسانه ملی و استانی، ایدهها، ابتکارات و خلاقیتهای نوین رسانهای در مدیریت بحران در کنار مردم بود. از نمایش اقتدار، اجتماع و حضور مردم گرفته تا جهاد روستا، اقتدار و حضور خانوادههای معظم شهدا و ... .
کرمانشاه سینه ستبر و چهره زیبای ایران اسلامی در قاب تصویر
تمهیدات و اقدامات سیمای استان کرمانشاه در پی جنگهای تحمیلی اخیر، محور ادامه این گفتوگو بود. به گفته قاسم پور، معاون سیمای کرمانشاه، مردم این استان بهعنوان یکی استانهای مرزی کشور همواره در برابر متجاوزان به این آبوخاک سینه سپر کرده و شجاعت، دلاوری و میهنپرستی آنان زبانزد خاص و عام است. رهبر شهیدمان در سال 1390 در سفر به این استان فرموده بودند: «کرمانشاه سینه ستبر و چهره زیبای ایران اسلامی است». حضور اقوام و مذاهب مختلف در استان و پایکار بودن آنها برای دفاع جانانه از ایران اسلامی و صحه گذاشتن رهبر شهید در فرمایشهایشان به این مهم، جزو افتخارات مردم این استان است. در ایام جنگ تحمیلی دوم و سوم سیمای استانی کرمانشاه مانند دیگر استانها با برنامهریزیهای دقیق و بهنگام در «مدیریت بحران» توانست به نحو مطلوب و شایستهای با هدایتها و تدابیر معاون امور استانها، مدیرکل مرکز و مدیرکل سیمای استانها و تلاش خالصانه، جهادی و کوشش شبانهروزی همکاران به وظایف خود بهخوبی عمل کند و تولیدات شایستهای روی آنتن ببرد.
وی در ادامه برخی تولیدات سیمای کرمانشاه در جریان جنگ تحمیلی سوم را به شرح زیر معرفی کرد:
- انعکاس و پوشش زنده و تولیدی اجتماع پرشور مردمی «نحن المنتقمون» در شهر کرمانشاه و شهرستانهای استان هر شب از ساعت 20:30 تا 23:00.
- حضور بیش از ۱۶۰۰ دقیقه نمایندگان مجلس شورای اسلامی استان کرمانشاه در برنامه زنده برای تبیین، تشریح حضور، اقتدار مردم و ارائه گزارش برای رفع نیازهای مردمی.
- برنامه زنده رادیویی و تلویزیونی «مبارز میدان» با حضور نمایندگان مجلس شورای اسلامی، استاندار، فرمانداران و مسئولان دستگاههای اجرایی و خدماتی استان بهمنظور ارائه گزارش اقدامات برای رفع نیازهای مردمی و کالاهای اساسی و جاری بودن زندگی در استان.
- تولید برنامه «روایت خیابان» از لحظههای حضور ناب شرکتکنندگان در اجتماع مردمی و رجزخوانیهای مردمی.
- تولید مستندهای تلویزیونی «رهبر شهید» با موضوع سفر رهبر شهید به استان کرمانشاه، «خداحافظ فرمانده» با موضوع شهادت رهبر شهید، «عاشق ایران» با موضوع حسین محمدی، جانباز قطع دو دست و دو پا، «چو ایران نباشد تن من مباد» با موضوع جهادگران استان کرمانشاه در پشتیبانی از مناطق آسیبدیده.
- مجموعه برنامه رادیویی تلویزیونی «راوینا» با موضوع روایت مردم ایران از جنگ رمضان.
- تولید موشن گرافیکهای مختلف و پویانماییهایی با موضوع جنگ و گنبد آهنی پوشالی (ازجمله «ایران قوی»، «ملت مقاوم»، «خانه مقدس» و «شاسکول و ماسکول» با رویکرد افشای جنایات امریکایی - صهیونی) و مجموعه تلویکاتور.
- تولید موشنگرافیک انتخابات «شورا و روستا».
- تولید مجموعه برنامه «شهر، شورا، آبادی» با موضوع انتخابات شوراهای شهر و روستا.
- تولید برنامه «میدان مردم» با موضوع گزارشهای مردمی از اجتماعات شبانه مردم استان.
- تولید مجموعه برنامه «جهاد روستا» با موضوع پشتیبانی از جنگ روستاییان.
- تولید مجموعه برنامه «روایت همچنان باقی است» با موضوع حماسه و حضور مردمی.
- تولید چندین قسمت برنامه «سبابه سرخ» با موضوع شعرخوانی شاعران استان کرمانشاه در جنگ تحمیلی.
- تولید مجموعه برنامه «مردمنوشت» با موضوع دستنوشتهها و پلاکاردهای مردمی.
- تولید کلیپ 90 ثانیهای از اجتماعات سراسر استان به تعداد ۹۲ قسمت (که همچنان در حال افزایش است).
- تولید کلیپ 30 دقیقهای از اجتماعات پرشور مردمیبه تعداد ۹۲ قسمت (که همچنان در حال افزایش است).
- تولید نماهنگهای «ایران سربرز»، «صالح بعد صالح» و «جانفدا».